قانون 2172 : قانون آئين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي
Print

قانون آئين‌ نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي ‌
دانلود كتاب آيين نامه داخلي مجلس

باب اول - كليات

فصل اول - تشكيل و افتتاح مجلس ‌

مبحث اول - تشكيل و افتتاح مجلس

اول - تشكيل مجلس

ماده ۱ ـ محل دائمي مجلس شوراي اسلامي ساختمان بهارستان است و جلسات مجلس در اين محل، رسميت دارد. تعيين هر محل ديگر با پيشنهاد هيأت رئيسه و رأي موافق دو سوم نمايندگان حاضر در جلسه رسمي مجلس است.

تبصره ۱ ـ در مواقع اضطرار كه تشخيص آن به عهده هيأت رئيسه مجلس است اگر تشكيل جلسات رسمي در محلهاي موضوع اين ماده ممكن نشود،از طرف هيأت رئيسه، محل ديگري تعيين مي شود و به اطلاع نمايندگان مي رسد. ادامه تشكيل جلسات در اين محل نيز با رأي اكثريت نمايندگان حاضر در جلسه رسمي است.

تبصره ۲ ـ رأي گيري موضوع اين ماده بعد از صحبت يك مخالف و يك موافق هر كدام حداكثر به مدت پنج دقيقه انجام مي شود.

دوم - افتتاح مجلس ‌

ماده ۲ - نخستين جلسه هر دوره مجلس شوراي اسلامي طبق اصل شصت و پنجم (۶۵) قانون اساسي با حضور حداقل دو سوم مجموع نمايندگان ‌رسميت مي‌ يابد. در آغاز جلسه آيات (۳۵) تا (۴۲) سوره شوري تلاوت مي‌ شود.
‌پس از قرائت پيام مقام معظم رهبري مراسم سوگند انجام و در پايان جلسه، نمايندگان به منظور بزرگداشت بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران حضرت‌ امام خميني (‌ره) و شهيدان انقلاب اسلامي و اداي احترام و تجديد عهد با آنان در مرقد مطهر آن حضرت و بهشت زهرا حضور خواهند يافت.

سوم - تشريفات سوگند

ماده ۳ - نمايندگان حاضر در مجلس طبق اصل شصت و هفتم (۶۷) قانون اساسي سوگند ياد مي‌ كنند. متن سوگند نامه توسط رئيس قرائت مي‌ شود‌ و نمايندگان به حالت اجتماع در حال قيام آن را تكرار و پس از انجام مراسم تحليف، سوگند نامه را امضاء ميكنند. ‌
نمايندگان اقليت‌ هاي ديني اين سوگند را با ذكر كتاب آسماني خود ياد خواهند كرد. ‌
نمايندگاني كه در جلسه نخست شركت ندارند بايد در اولين جلسه رسمي كه حضور پيدا مي‌ كنند سوگند را بجا آورند و ذيل سوگند نامه را امضاء كنند.

چهارم - جايگاهها

ماده ۴ - جايگاه نمايندگان، پس از ارائه اعتبار نامه نمايندگان به مجلس به حكم قرعه تعيين مي‌ شود و در دفتر مخصوص ثبت خواهد شد.‌ قرعه‌ كشي هر شش ‌ماه تجديد مي‌ شود. نمايندگاني كه در قرعه قبل در فقره جلو مجلس بوده‌اند به حكم قرعه در فقره دوم مجلس استقرار‌ خواهند يافت. در دو رديف اول رئيس جمهور، معاونان و مشاوران او، اعضاي شوراي نگهبان و هيأت وزيران و معاونان امور مجلس و ديگر افراد مجاز‌ طبق اين آيين‌ نامه خواهند نشست و افراد مذكور بهيچوجه مجاز به نشستن در صندلي نمايندگان و يا تردد در محل استقرار نمايندگان نمي‌ باشند.

ماده ۵ - خبرنگاران و تماشاچيان با داشتن كارت مخصوص همان جلسه و نيز مامورين انتظامات مجلس در محل‌هاي مخصوص، حق حضور‌ خواهند داشت و بايد در تمام مدت جلسه ساكت باشند و از هرگونه بي‌ نظمي خودداري كنند.
در غيراين صورت با دستور رئيس جلسه، صحن را ترك‌ مي‌ نمايند. در صورتي كه عمل آنان مستوجب تعقيبات كيفري بشود فرد خاطي با رعايت مقررات توسط مامورين انتظامات مجلس توقيف و به مراجع‌ صالحه تحويل خواهد شد. ‌

تبصره ۱- هر يك از نمايندگان مي‌ تواند در هر جلسه براي حداكثر سه نفر كه به آنها اعتماد دارد، درخواست صدور كارت ورود به محل تماشاچيان‌ را بنمايد.انتظامات مجلس موظف به صدور كارت براي آنان مي‌ باشد.

تبصره ۲ - معاونت اجرائي مجلس، با رعايت موازين تعيين شده از طرف هيأت رئيسه، براي خبرنگاران جرائد داخلي كه طبق قانون مطبوعات‌ اجازه انتشار دارند و براي خبرنگاران خارجي با معرفي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي كارت موقت غيرقابل انتقال صادر مي‌ نمايد.

پنجم - انتظام مجلس

ماده ۶ - حفظ انتظام و امنيت محوطه مجلس بعهده رئيس مجلس و در غياب او به عهده نواب رئيس است. هيچ مقام و قوه‌اي بدون اجازه رئيس،‌ حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد. ‌

ماده ۷ - رئيس جمهور و معاونان او، وزيران به اجتماع يا به انفراد حق شركت در جلسات علني مجلس را دارند و مي‌ توانند مشاوران خود را نيز‌همراه داشته باشند و رئيس قوه قضائيه براي شركت در مراسم تحليف رئيس جمهور در مجلس شركت مي‌ كند و همچنين اعضاي شوراي نگهبان حق‌ حضور در كليه جلسات رسمي مجلس را دارند و چنانچه طرح يا لايحه‌اي با قيد دو يا سه فوريت در دستور مجلس قرار گيرد اعضاء شوراي نگهبان ‌بايد در آن جلسه شركت نمايند.

تبصره ۱- ساير مسؤولين دستگاه هاي اجرائي و قضائي اعم از دولتي يا غيردولتي كه از طرف هيأت رئيسه براي دفاع و توضيح طرح يا لايحه دعوت شده اند مي توانند در جلسات مجلس شركت نمايند.

تبصره ۲- رئيس و دادستان ديوان محاسبات، معاون امور مجلس هريك از وزيران و آن عده از كاركنان مجلس كه حضور آنان در صحن مجلس ضروري باشد و معاونين امور مجلس ديگر دستگاه ها و نهادها با اجازه هيأت رئيسه حق حضور در جلسات را دارند. اين افراد مي توانند در جلساتي كه موضوع دستور مجلس مرتبط با وزارتخانه و سازمان آنها باشد شركت نمايند.

ماده ۸ - حمل هر نوع اسلحه براي كساني كه وارد ساختمان اصلي مجلس مي‌شوند مطلقاً ممنوع است.

مبحث دوم - تشكيلات قانونگذاري مجلس

اول - هيأت‌ هاي رئيسه مجلس

الف - هيأت رئيسه سني

ماده ۹ - مسن‌ ترين فرد از نمايندگان حاضر به‌ عنوان رئيس سني و فرد بعدي به‌ عنوان نايب رئيس و دو نفر از جوانترين نمايندگان حاضر به سمت‌ دبير معين مي‌ شوند و در جايگاه هيأت رئيسه قرار مي‌ گيرند. درصورت تساوي سن، هيأت رئيسه سني با قيد قرعه از بين مسن‌ ترين و جوانترين‌ نمايندگان حاضر تعيين خواهد شد. ‌اعلام هيأت رئيسه سني با معاونت قوانين مجلس است. ‌

ماده ۱۰ - وظايف هيأت ‌رئيسه سني عبارت است از:
۱ - اداره جلسه افتتاحيه و جلسات بعدي تا زمان انتخاب هيأت‌ رئيسه
۲ - انجام مراسم تحليف
۳ - قرعه‌ كشي براي تعيين اعضاي شعب
۴ - توزيع اعتبارنامه‌ ها بين شعب
۵ - برگزاري انتخابات هيأت‌ رئيسه
۶- تمشيت امور اداري مجلس تا زمان انتخاب هيأت ‌رئيسه

ب - هيأت رئيسه موقت ‌

ماده ۱۱ - انتخاب هيأت رئيسه موقت در دومين جلسه علني مجلس انجام خواهد شد. تركيب و طرز انتخاب آن مانند هيأت رئيسه است، به‌ جز اينكه اكثريت نسبي در انتخاب رئيس كافي خواهد بود. ‌هيأت رئيسه موقت بلافاصله پس از انتخاب، با متن سوگند نامه هيأت رئيسه مراسم تحليف را بجاي خواهد آورد.

ماده ۱۲ - وظايف هيأت رئيسه موقت اداره جلسات مجلس تا زمان تأييد اعتبار نامه دو سوم نمايندگان و اجراي انتخابات هيأت رئيسه و‌ تمشيت امور اداري مجلس است.

ج - هيأت رئيسه

ماده ۱۳ – هيأت ‌رئيسه سني در اولين جلسه پس از افتتاح مجلس اقدام به برگزاري انتخابات هيأت ‌رئيسه مي ‌نمايد. اعضاي هيأت ‌رئيسه براي مدت يك ‌سال انتخاب مي ‌شوند. انتخابات بعدي در سالروز انتخابات هيأت ‌رئيسه مي ‌باشد و در صورتي كه با تعطيلات مصادف گردد در جلسه قبل از آن انجام مي‌ شود. مسؤوليت هيأت ‌رئيسه جديد از سالروز انتخابات قبل آغاز مي‌ شود.

تبصره ۱ - نمايندگاني كه داوطلب عضويت در هيأت ‌رئيسه هستند، بايد حداكثر تا پايان وقت اداري روز افتتاحيه مجلس براي ثبت‌ نام به هيأت ‌رئيسه سني مراجعه كنند و اين موضوع قبلاً بايد به اطلاع نمايندگان برسد. هيأت‌ رئيسه سني موظف است شرح حال و سوابق داوطلبان را به‌ ‌همراه تصاوير آنان تهيه كند و در دومين جلسه علني و قبل از برگزاري انتخابات هيأت ‌رئيسه در اختيار نمايندگان قرار دهد.

تبصره ۲ - چنانچه اعتبارنامه نماينده‌ اي كه براي هيأت ‌رئيسه انتخاب شده‌ است به تصويب مجلس نرسد، براي تعيين جايگزين وي مجدد رأي ‌گيري به عمل مي‌ آيد.

تبصره ۳ - پس از تشكيل هيأت ‌رئيسه، گزارش شعب پانزده‌ گانه در مجلس قرائت و تصويب اعتبارنامه ‌ها اعلام مي‌ شود.

ماده ۱۴ - هيأت رئيسه مركب از رئيس، دو نايب رئيس، شش دبير و سه ناظر مي‌ باشد. ‌

ماده ۱۵ -انتخاب رئيس در نوبت اول با اكثريت مطلق آراء نمايندگان است و انتخاب نواب رئيس، دبيران و ناظران هر كدام‌ جداگانه و با اكثريت نسبي و رأي مخفي و با ورقه خواهد بود.
در صورتي كه در انتخاب رئيس در نوبت اول اكثريت مطلق حاصل نشود، در نوبت دوم‌ اكثريت نسبي كافي خواهد بود.

تبصره ۱ - چنانچه آراء براي رئيس، نواب رئيس، دبيران، ناظران با يكديگر برابر باشد، حسب مورد به قيد قرعه تعيين مي‌شوند. ‌

تبصره ۲ - در صورتي به فرد غايب در جلسه مي‌توان رأي داد كه قبل از تشكيل جلسه مربوط به انتخابات هيأت رئيسه، كتباً نامزدي خود را به‌ معاونت قوانين مجلس اعلام كرده باشد.

ماده ۱۶ - قبل از اخذ رأي براي هيأت رئيسه، اسامي داوطلبان به ترتيب وصول به هيأت رئيسه بدون بحث در جلسه علني اعلام خواهد شد.

ماده ۱۷ - اعضاء هيأت رئيسه ، پس از انتخاب، در حضور نمايندگان با قرائت متن زير سوگند ياد مي كنند و موظف به رعايت دقيق مفاد آن‌ مي‌ باشند.
‌بسم الله الرحمن الرحيم
«‌من به عنوان عضو هيأت رئيسه مجلس شوراي اسلامي در برابر قرآن مجيد به خداوند قادر متعال سوگند ياد مي‌ كنم كه حداكثر توان خود را براي اجراء‌آيين‌ نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي با مراعات بي طرفي كامل در انجام وظايف بكار گيرم و از هرگونه اقدام مخالف آيين‌ نامه اجتناب نمايم.»

ماده ۱۸ - نواب رئيس به ترتيب تعداد آراء به عنوان نايب رئيس اول و نايب رئيس دوم و درصورت تساوي آراء با قيد قرعه انتخاب مي‌ شوند و در‌ غياب رئيس مجلس به ترتيب، وظايف و اختيارات او را برعهده خواهند داشت.

تبصره - رئيس مجلس مي‌تواند حتي هنگام حضور خود، اداره جلسه رسمي را به ترتيب به عهده نواب رئيس بگذارد.

ماده ۱۹ - اگر رئيس مجلس پيش از انقضاي مدت از رياست استعفاء دهد يا فوت شود نواب رئيس به ترتيب تقدم، جلسه را منعقد مي‌ سازند و متن‌ استعفاء‌ نامه را قرائت يا فوت را اعلام مي‌ دارند. درمورد فوت به احترام متوفي جلسه ختم مي‌ شود و در هر صورت در جلسه بعد نايب رئيس جلسه را‌ تشكيل مي‌ دهد و رئيس جديد طبق آيين‌ نامه داخلي مجلس انتخاب مي‌ شود. ‌در مورد استعفاء بعد از اعلام و قرائت متن استعفاء نامه در مجلس و استماع توضيحات رئيس مستعفي و مذاكراتي كه نمايندگان لازم بدانند، چنانچه‌استعفاء پس گرفته نشود، انتخاب رئيس جديد در جلسه بعد به عمل مي‌ آيد، حداكثر توضيحات رئيس سي دقيقه و سه نفر نماينده هر كدام ده دقيقه است.

تبصره ۱ - در مورد فوت يا استعفاء ساير اعضاي هيأت رئيسه نيز بايد بدون تشريفات در جلسه بعد انتخاب فرد يا افراد جديد به عمل آيد.

تبصره ۲ - انتخاب رئيس و هريك از اعضاي هيأت رئيسه جديد براي مدت باقيمانده از يكسال خواهد بود. ‌

ماده ۲۰ - هيچيك از اعضاء هيأت رئيسه مجلس نمي‌ تواند به عضويت كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس انتخاب شود و در صورتي كه‌ هر يك از اعضاء اين كميسيون به عضويت هيأت رئيسه انتخاب گردند از كميسيون مستعفي شناخته شده و مطابق مراتب منظور در اين آيين‌ نامه نسبت‌ به تعيين كميسيون جديد اقدام خواهند نمود و همچنين نمي‌ توانند به عنوان رئيس يا سخنگوي كميسيون‌ هاي مجلس انتخاب گردند و درصورتي كه رئيس يا‌ سخنگوي كميسيون‌ ها به عضويت هيأت رئيسه انتخاب گردند از سمت خود در كميسيون مستعفي شناخته مي‌ شوند.

ماده ۲۱ - وظايف و اختيارات رئيس مجلس عبارتند از :
۱ - اداره جلسات مجلس به ‌شرح مواد اين آيين‌ نامه.
۲ - اداره كليه امور اداري، مالي، استخدامي و سازماني مجلس.
۳ - امضاي كليه احكام استخدامي براساس آيين‌ نامه استخدامي كاركنان مجلس و ساير قوانين و مقررات.
۴ - امضاي كليه نامه‌ هاي مربوط به امور قانون‌گذاري و پارلماني مجلس.
۵ - حضور در نهادهاي قانوني كه رئيس مجلس عضو آنها است.
۶ - ارائه گزارش كامل از تصميمات و اقدامات هيأت رئيسه در رابطه با مسائل مختلف مربوط به مجلس و واحد هاي تابعه آن هر سه ماه يكبار به ‌نمايندگان.
۷- ساير موارد مذكور در قانون اساسي و ديگر مقررات. ‌

ماده ۲۲ - وظايف دبيران عبارتند از:
۱ - مراقبت در ضبط و تحرير صورت مذاكرات و چاپ و توزيع آنها.
۲ - قرائت طرحها و لوايح، پيشنهادها، نوشته‌ها و مطالبي كه بايد به اطلاع مجلس برسد.
۳ - تنظيم پيشنهادهاي واصله از طرف نمايندگان به ترتيب وصول با قيد شماره.
۴ - تعيين نمايندگاني كه در جلسه براي نطق، وقت مي ‌خواهند به قيد قرعه

ماده ۲۳ - وظايف و اختيارات هيأت رئيسه عبارتند از
۱ - نظارت بر كليه امور اداري، مالي، استخدامي و سازماني مجلس.
۲ - تصويب بودجه پيشنهادي ساليانه مجلس و ارجاع آن به كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس جهت طي مراحل قانوني.
۳ - تصويب حقوق مالي نمايندگان طبق اين آيين‌ نامه.
۴ - انتظام و حفظ انضباط جلسات مجلس.
۵ - نظارت بر انجام امور مربوط به گزارشها و چاپ و توزيع آنها.
۶ - تهيه و تنظيم برنامه هفتگي مجلس.
۷ - مسؤوليت و نظارت بر رعايت اوقات و مهلت‌هاي قانوني مذكور در اين آيين‌ نامه.
۸ - - تصميم گيري در خصوص دعوت از اشخاص حقيقي و حقوقي و موافقت با حضور اشخاص متقاضي جهت شركت و يا اظهار نظر در مجلس.
۹ - اعلام مراتب رد اعتبارنامه يا استعفاي نمايندگان به وزارت كشور.
۱۰ - بررسي و حل و فصل مسائل و مشكلات كميسيون‌ ها و شعب و اتخاذ تصميم در موارد اختلافي يا عدم رعايت آئين نامه.
۱۱ - حفظ شأن و منزلت و اقتدار مجلس و دفاع از حقوق و جايگاه قانوني نمايندگان.
۱۲ - تصويب ساز و كار لازم جهت بهبود روش هاي نظارتي و ساماندهي امور ناظرين منتخب مجلس و كميسيون ها در مجامع و شوراها و دريافت گزارش آنان.

تبصره - جلسات هيأت رئيسه با حضور حداقل دو سوم اعضاء كه رئيس يا يكي از نواب رئيس جزء آنان باشد رسميت مي‌يابد و مصوبات آن با‌ رأي اكثريت مطلق عده حاضر معتبر خواهد بود. ‌

د - مسؤوليت مشترك هيأت رئيسه در برابر مجلس

ماده ۲۴ - رئيس مجلس و ساير اعضاي هيأت رئيسه در مورد انجام وظايف محوله در اين آيين‌ نامه در برابر مجلس مسؤوليت مشترك دارند.

ماده ۲۵ - هرگاه نمايندگان به كيفيت اداره جلسات يا ساير امور مجلس و نحوه ايفاي وظايف رئيس يا ساير اعضاي هيأت رئيسه معترض باشند،‌ مي‌ توانند طي تقاضاي كتبي با امضاي حداقل بيست و پنج نفر و يا به‌ درخواست كميسيون آيين‌ نامه داخلي مجلس، تشكيل هيأت ‌رسيدگي به اعتراضات، مركب از رؤساي كميسيون‌ هاي تخصصي و اعضاء كميسيون آيين‌ نامه داخلي مجلس را درخواست نمايند. كميسيون آئين نامه داخلي مكلف است ظرف مدت سه روز نسبت به تشكيل هيأت رسيدگي به اعتراضات، اقدام نمايد. هيأت اخير مكلف است ظرف ده روز با‌حضور سه نفر از منتخبين معترضين، به موضوع رسيدگي نمايد. در صورتي كه اكثريت اعضاء هيأت رأي بر عدم صلاحيت فرد مورد اعتراض دادند‌ عضويت وي در هيأت رئيسه تعليق مي‌ گردد. گزارش هيأت در اين باره در جلسه غير علني مورد بررسي قرار مي‌ گيرد و در اولين جلسه علني مجلس‌ بدون بحث به رأي‌ گيري گذاشته مي‌ شود. در صورت رد عدم صلاحيت، عضو مزبور به كار خود ادامه خواهد داد و در غير اين صورت از سمت خود ‌مستعفي شناخته مي‌ شود و حق شركت در انتخابات مجدد آن دوره را ندارد. ‌

تبصره ۱ - هيأت رسيدگي كننده به اعتراض، در ابتداي نخستين جلسه خود هيأت رئيسه‌ اي را وفق مقررات مربوط به انتخاب هيأت رئيسه ‌كميسيون‌ ها، انتخاب مي‌ نمايند. جلسات هيأت باحضور سه چهارم اعضاء رسميت مي‌ يابد و مناط اعتبار تصميمات آن، رأي اكثريت مطلق حاضرين‌ مي‌ باشد.

تبصره ۲ - نمايندگان معترض و اعضاء مورد اعتراض هيأت رئيسه مجلس، حق رأي در جلسه هيأت رسيدگي كننده به اعتراضات را ندارند.

تبصره ۳ - رسيدگي فوق مانع از انجام وظايف قانوني كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي نسبت به طرز كار مجلس نخواهد بود و نمايندگان‌ مي‌ توانند از آن طريق نيز نسبت به عملكرد هيأت رئيسه نظارت و پيگيري نمايند. ‌

تبصره۴ـ نحوه رسيدگي به اعتراض در مورد ايفاي وظايف رئيس كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي و نيز رئيس و دادستان ديوان محاسبات و همچنين ساير نمايندگان مجلس كه با رأي مجلس انتخاب مي شوند ولي در اين آيين نامه براي رسيدگي به اعتراض در مورد ايفاي وظايف آنان روشي مشخص نشده است طبق اين ماده است.

تبصره۵ ـ چنانچه ده نفر از نمايندگان به عملكرد هر يك از نمايندگان منتخب مجلس در هيأتها، مجامع و شوراهاي غيراستاني و غيرشهرستاني معترض باشند، طبق اين ماده به عملكرد آنان رسيدگي مي شود.

دوم - شعب و كميسيون‌ها

الف - شعب ‌

ماده ۲۶ - پس از انجام مراسم تحليف، نمايندگان به حكم قرعه بطور مساوي به پانزده شعبه تقسيم مي‌ شوند و افراد باقيمانده به‌ ترتيب از شعبه اول‌ به بعد، يك يك به شعب افزوده مي‌ شوند. نمايندگاني كه بعداً سوگند ياد مي‌ كنند به حكم قرعه به عضويت شعبي كه كسري دارند پذيرفته مي‌ شوند. ‌هر شعبه داراي يك رئيس، دو نايب رئيس، يك سخنگو و دو دبير خواهد بود كه جداگانه با رأي مخفي با ورقه و با اكثريت نسبي بيش از يك سوم كل‌اعضاء شعبه، انتخاب مي‌ شوند و در صورت تساوي به حكم قرعه عمل خواهد شد. ‌نتيجه انتخابات با ذكر آراء طي گزارشي به‌وسيله سخنگو به اطلاع مجلس مي‌ رسد. مناط اعتبار براي رسميت جلسات شعب، حضور حداقل دو سوم اعضاء‌ مي‌ باشد و تصميمات شعب، به‌ جز در مورد انتخاب افراد، با اكثريت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.

ماده ۲۷ - هر يك از شعب براي تمام دوره نمايندگي رسميت دارند و وظايف و اختيارات آنها عبارتند از:
۱- رسيدگي به اعتبارنامه‌ ها.
۲- تعيين اعضاي كميسيون تحقيق.
۳- تعيين اعضاي كميسيون آيين‌ نامه داخلي مجلس.
۴- بررسي و تشخيص صلاحيت نامزدهاي عضويت در كميسيون‌ هاي تخصصي مجلس.

ماده ۲۸ - هر يك از شعب موظفند صورتجلسات خود را با قيد اسامي حاضرين و غايبين و تأخيركنندگان به وسيله دبير شعبه تنظيم و تقديم هيأت‌ رئيسه مجلس نمايند.

ب - كميسيون‌ها

ماده ۲۹ - مجلس داراي كميسيون هاي تخصصي و كميسيون هاي خاص با محدوده وظايف مشخص به شرح مذكور در آيين نامه داخلي مجلس مي باشد.تعداد اعضاي كميسيون هاي تخصصي، حداقل نوزده و حداكثر بيست و سه نفر است و تعداد اعضاي كميسيون هاي خاص طبق مواد (۴۳) تا (۴۸) آيين نامه داخلي تعيين مي شود.

تبصره ۱ – در دوره دهم مجلس هر كميسيون كه به حد نصاب مقرر در اين ماده نرسيده است و كميسيوني كه نماينده متقاضي حائز شرايط مازاد بر سقف دارد، هيأت مشترك رؤساي شعب و هيأت رئيسه مجلس تا پانزده روز پس از تصويب نهائي اين قانون مي تواند حداقل و حداكثر تعداد مقرر در اين ماده را، حداكثر براي سه كميسيون و فقط يكبار تعيين و تغيير دهد.

تبصره ۲ - تعيين مصاديق و تهيه شرح وظايف و اختيارات كميسيونها با رعايت كليت آيين ‌نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي توسط هيأت رئيسه مجلس يا هر يك از كميسيونها و يا حداقل پنجاه‌ نفر از نمايندگان پيشنهاد مي ‌شود و پس از تصويب در جلسه مشترك هيأت رئيسه مجلس، اعضاي كميسيون آيين‌ نامه داخلي و رؤساي كميسيونهاي تخصصي اجراء مي ‌شود. جلسه مشترك فوق‌ الذكر به رياست ‎رئيس يا يكي از نواب رئيس مجلس و با حضور حداقل دو سوم اعضاء رسميت مي‌ يابد و مصوبات آن با رأي حداقل دو سوم اعضاء حاضر معتبر خواهد بود و مصوبات به اطلاع نمايندگان خواهد رسيد.

۱ - كميسيون تحقيق

ماده ۳۰ - به منظور بررسي اعتبارنامه‌ هايي كه توسط شعب مورد تأييد قرار نگرفته و يا از سوي نمايندگان مورد اعتراض واقع شده است هر يك از‌ شعب موظفند پس از تعيين هيأت رئيسه خود، بلافاصله دو نفر از اعضاي خود را كه آگاهي بيشتري به مسائل حقوقي داشته و از صلاحيت لازم‌ برخوردار باشند به‌ عنوان اعضاي اصلي و علي‌البدل كميسيون تحقيق انتخاب نمايند و نتيجه را به هيأت رئيسه گزارش تا در جلسه علني قرائت گردد.

۲ - كميسيون آيين‌ نامه داخلي مجلس

ماده ۳۱ - هر شعبه يك نفر ديگر از اعضاء خود را كه واجد صلاحيت باشد براي تشكيل كميسيون آيين‌ نامه داخلي مجلس معين و نتيجه را‌ به مجلس گزارش خواهد كرد. اين كميسيون علاوه بر انجام وظايف مقرر در اين آيين نامه، طرحهاي مربوط به اصلاح آيين‌ نامه داخلي مجلس را رسيدگي كرده و نظر خود را به مجلس گزارش مي‌ نمايد‌ تا مطابق آيين‌ نامه مورد بررسي قرار گيرد.

۳ - كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي

ماده۳۲- به منظور سامان دادن و كارآمد سازي مجلس و نمايندگان، خصوصاً نسبت به طرز كار قواي مجريه و قضائيه و مجلس مبتني بر اصول متعدد قانون اساسي بالاخص اصل نودم (۹۰)، كميسيوني به نام اصل نودم (۹۰) قانون اساسي تشكيل مي گردد تا طبق قوانين مصوب مربوط به خود اداره و انجام وظيفه نمايد. اعضاء اين كميسيون به شرح ذيل است: ۱- از هر كميسيون تخصصي يك نفر با معرفي كميسيون مربوطه. ۲- هشت (۸) نفر از نمايندگان كه توسط رؤساي شعب و هيأت رئيسه به عنوان اعضاء ثابت انتخاب مي شوند.

تبصره ۱- رئيس كميسيون با پيشنهاد هيأت رئيسه مجلس از بين اعضاء ثابت كميسيون و با رأي مجلس براي مدت يك سال انتخاب مي گردد.

تبصره ۲- اعضاء ثابت كميسيون نبايد عضو كميسيون هاي تخصصي مجلس باشند.

۴ - كميسيون‌هاي تخصصي

ماده ۳۳ - هريك از كميسيون‌هاي تخصصي مجلس كه مطابق اين آيين‌نامه تشكيل مي‌گردند در محدوده تخصصي خود داراي وظايف و اختياراتي‌ به شرح زير مي‌باشند:

۱- بررسي طرح ها و لوايح ارجاعي و گزارش آن به مجلس شوراي اسلامي.

۲ -بررسي و تصويب آزمايشي طرحها و لوايح و همچنين تصويب دائمي اساسنامه سازمانها، شركتها و مؤسسات دولتي يا وابسته به دولت كه طبق‌اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي به آنها محول مي‌گردد.

۳- رسيدگي به درخواست هاي تحقيق و تفحص

۴ -رسيدگي به سؤال نمايندگان از رئيس جمهور و وزيران

۵ - بررسي موارد ارجاعي از لوايح برنامه توسعه و بودجه سالانه و گزارش آن به كميسيون تلفيق.

۶ - كسب اطلاع از كم و كيف اداره امور كشور، دريافت و بررسي گزارش هاي عملكردي و نظارتي از اجراء قوانين مربوط به دستگاه هاي ذي ربط.

تبصره ۱ – كميسيون ها رأساً يا با تقاضاي حداقل ده نفر از نمايندگان مي توانند در موارد مهم و حساس و در مواجهه با تخلفات يا سوء مديريت، با دعوت از مسؤولين ذي ربط موضوع را بررسي نموده و گزارش آن را به هيأت رئيسه ارائه نمايند در صورتي كه درخواست بررسي از سوي نمايندگان باشد حداكثر پنج نفر از آنها مي توانند در تهيه گزارش با كميسيون، مشاركت نمايند هيأت رئيسه مي تواند گزارش مذكور را در دستور كار مجلس قراردهد. در اين صورت سخنگوكميسيون و نماينده دولت هركدام به ميزان پانزده دقيقه و شش نفر از نمايندگان به قيد قرعه از بين متقاضيان هر كدام به ميزان پنج دقيقه، نظرات خود را بيان مي نمايند. هرگاه كميسيون همراه با گزارش پيشنهادهايي براي تصويب به مجلس ارائه نمايد با رعايت مفاد آئين نامه داخلي در دستور حداكثر دو هفته بعد مجلس قرارخواهد گرفت و مطابق آئين نامه داخلي رسيدگي مي شود نمايندگان مي توانند پيشنهادهاي خود را تا (۴۸) ساعت پس از پايان قرائت گزارش به كميسيون تحويل نمايند. كميسيون تا يك هفته گزارش نهايي خود را به مجلس ارائه مي دهد.در صورتي كه كميسيون در گزارش خود، در مورد ناكارآمدي مسؤول ذي ربط دلايلي ارائه نمايد مراتب توسط هيأت رئيسه به بالاترين مقام مسؤول مذكور براي اقدام مقتضي اعلام مي گردد.

۷ - تهيه گزارش موردي و سالانه در خصوص امور اجرائي دستگاه ها و نحوه اجراء قوانين به خصوص قانون برنامه توسعه و بودجه سالانه و ارائه نكات مثبت، منفي و پيشنهاد نحوه اصلاح آن و تقديم گزارش به مجلس جهت قرائت.

تبصره ۲ - پاسخ دولت راجع به گزارشهاي كميسيون‌هاي تخصصي در دستور كار مجلس قرار گرفته و قرائت خواهد شد. پس از آن حسب‌درخواست كميسيون‌هاي تخصصي، موضوع گزارشهاي ياد شده جهت بررسي به كميسيون اصل نودم (۹۰) ارسال و كميسيون مذكور نتايج بررسي خود‌را به مجلس ارائه خواهد كرد.

تبصره ۳ - كميسيون‌هاي تخصصي مجلس مي‌توانند به تعداد كافي مشاور ذي‌ صلاح به ويژه از ميان نمايندگان ادوارگذشته كه در مسائل كميسيون صاحب تخصص و تجربه باشند از طريق هيأت رئيسه به خدمت بگيرند.

ماده ۳۴ - كميسيون آموزش، تحقيقات و فناوري براي انجام وظايف محوله در محدوده آموزش و پرورش عمومي، آموزش فني و حرفه‌اي، آموزش عالي،‌تحقيقات و فن‌آوري، مطابق ضوابط اين آيين‌نامه تشكيل مي‌شود. ‌

ماده ۳۵ - كميسيون اجتماعي براي انجام وظايف محوله در محدوده امور اداري و استخدامي، كار، اشتغال، روابط كار و تعاون مطابق ضوابط اين‌آيين‌نامه تشكيل مي‌شود. ‌

ماده ۳۶ - كميسيون اقتصادي براي انجام وظايف محوله در محدوده اقتصاد و دارائي، بازرگاني داخلي، بازرگاني خارجي مطابق ضوابط اين‌آيين‌نامه تشكيل مي‌شود. ‌

ماده ۳۷ - كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي براي انجام وظايف محوله در محدوده سياست و روابط خارجي، دفاع، اطلاعات و امنيت مطابق ضوابط اين آيين‌نامه تشكيل مي‌شود. ‌

ماده ۳۸ - كميسيون انرژي براي انجام وظايف محوله درمحدوده نفت، گاز، برق، سدها و نيروگاههاي آبي و برقي، انرژي اتمي و انرژي‌هاي نو‌ مطابق ضوابط اين آيين‌ نامه تشكيل مي‌شود.

ماده ۳۹ - كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات براي انجام وظايف محوله درمحدوده برنامه، بودجه، نظارت برنامه و بودجه و ديوان محاسبات و‌امور مالي مجلس و آمار و خدمات عمومي فني مطابق ضوابط اين آيين‌نامه تشكيل مي‌شود. ‌

تبصره ۱ - كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات علاوه بر انجام وظايف تخصصي در ماده (۳۳) و اين ماده موظف است نسبت به امور زير اقدام‌نمايد:
۱ - نظارت و مراقبت بر اجراي مقررات بودجه و امور مالي مجلس و نحوه هزينه كردن آن.
۲ - رسيدگي به عملكرد بودجه ساليانه مجلس و ارائه گزارش آن حداكثر تا پايان شهريور ماه سال بعد. اين گزارش جهت اطلاع نمايندگان چاپ مي‌گردد.
۳ - بازرسي و رسيدگي دقيق و نظارت درمورد كليه اموال و اشياء منقول و غيرمنقول مجلس شوراي اسلامي و ارائه گزارش ساليانه جهت چاپ و‌ توزيع بين نمايندگان.
۴ - معرفي دو نامزد به‌ عنوان رئيس ديوان محاسبات و دو نامزد به‌ عنوان دادستان ديوان محاسبات جهت انتخاب يكي از آنها توسط مجلس شوراي اسلامي.

تبصره ۲ - برخورداري از مدرك تحصيلي كارشناسي ارشد و بالاتر، سابقه خدمت در مقامهاي مديريتي موضوع ماده (۷۱) قانون مديريت خدمات كشوري مصوب ۸ /۷ /۱۳۸۶ و همطرازان آنان و حداقل بيست سال سابقه كار، از شرايط احراز سمت رئيس و دادستان ديوان محاسبات است.

تبصره ۳ - نحوه انتخاب نامزدهاي رياست و دادستان ديوان محاسبات در كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات طبق آيين‌ نامه ‌اي است كه توسط كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات تهيه مي ‌شود و به ‌تصويب كميسيون آيين‌ نامه داخلي مي ‌رسد.

ماده ۴۰ - كميسيون بهداشت و درمان براي انجام وظايف محوله در محدوده بهداشت، درمان، امداد، بهزيستي، تامين اجتماعي و بيمه‌هاي‌ اجتماعي و هلال احمر مطابق ضوابط اين آيين‌ نامه تشكيل مي‌شود. ‌

ماده ۴۰ مكرر - كميسيون امور داخلي كشور و شوراها براي انجام وظايف محوله در محدوده سياست داخلي، شوراها، امورغيرعمراني شهرداري ها و ثبت احوال مطابق ضوابط اين آئين نامه تشكيل مي شود.

ماده ۴۱ - كميسيون صنايع و معادن براي انجام وظايف محوله درمحدوده صنايع، پست، مخابرات، معادن، پتروشيمي، صنايع هوا فضا و ارتباطات‌ مطابق ضوابط اين آيين‌ نامه تشكيل مي‌شود.

ماده ۴۲ - كميسيون عمران براي انجام وظايف محوله در محدوده راه و ترابري، مسكن، عمران شهري و عمران روستايي و امور عمراني شهرداري ها و دهياري ها مطابق ضوابط اين‌ آيين‌ نامه تشكيل مي‌شود.

ماده ۴۳ - كميسيون فرهنگي براي انجام وظايف محوله در محدوده فرهنگ و هنر، ارشاد و تبليغات، صدا و سيما و ارتباطات جمعي، تربيت بدني‌ و جوانان و زنان و خانواده مطابق ضوابط اين آيين‌ نامه تشكيل مي‌شود.

ماده ۴۴ - كميسيون قضائي و حقوقي براي انجام وظايف محوله در محدوده قضائي و حقوقي مطابق ضوابط اين آيين‌ نامه تشكيل مي‌شود.

ماده ۴۵ - كميسيون كشاورزي، آب ، منابع طبيعي و محيط زيست براي انجام وظايف محوله در محدوده كشاورزي، منابع آب، دام و طيور، شيلات، محيط زيست‌ و هواشناسي مطابق ضوابط اين آيين‌ نامه تشكيل مي‌ شود.

۵ - مقررات مشترك كميسيون‌ها

ماده ۴۶ - هر يك از نمايندگان براي تعيين كميسيون تخصصي خود فرمهاي امتيازبندي را از شعبه مربوط دريافت مي كند و پس از تكميل فرم به همراه تعيين دو اولويت پيشنهادي، حداكثر تا سه روز پس از افتتاح دوره به هيأت رئيسه مجلس تحويل مي دهد.

تبصره ۱ – فرم امتيازبندي و دستورالعمل اجرائي اين ماده، بر اساس شاخص هاي: تحصيلات، سوابق اجرائي مرتبط و نمايندگي مجلس و سابقه عضويت در كميسيون، ظرف مدت سه ماه از تاريخ تصويب اين قانون توسط هيأت رئيسه مجلس تهيه مي شود و به تصويب جلسه مشترك هيأت رئيسه و كميسيون آيين نامه داخلي مي رسد.

تبصره ۲ – به منظور آشنايي نمايندگان با سوابق يكديگر، معاونت قوانين موظف است همزمان با شروع فعاليت شعب، اسامي نمايندگان را به همراه تحصيلات، سوابق اجرائي و سابقه عضويت در كميسيون ها (در صورت برخورداري از سابقه نمايندگي) تكثير و در اختيار نمايندگان قرار دهد.

ماده ۴۷ – هيأت رئيسه پس از دريافت نظر شعب و تعيين امتياز و رتبه بندي، نسبت به تكثير و توزيع گزارش آن اقدام مي كند. نمايندگان معترض مي توانند ظرف مدت چهل و هشت ساعت پس از توزيع گزارش، اعتراض خود را نسبت به امتيازها به هيأت رئيسه تقديم كنند تا هيأتي مشترك، متشكل از هيأت رئيسه مجلس و رؤساي شعب با دعوت از نماينده معترض به امتياز خود، ظرف مدت چهل ساعت پس از انقضاي مهلت فوق، به اعتراضات رسيدگي و اعلام نظر نمايد. پس از اتمام اين مراحل هيأت رئيسه نسبت به تعيين و اعلام فهرست اعضاي كميسيون هاي تخصصي بر مبناي امتيازت هر فرد، اقدام مي كند.

تبصره ۱ – پس از اعلام اسامي اعضاي كميسيون هاي تخصصي، در صورتي كه هر يك از نمايندگان به كميسيون انتخاب شده اعتراض داشته باشد،مي تواند ظرف مدت بيست و چهار ساعت اعتراض خود را مكتوب به هيأت رئيسه مجلس تقديم كند تا هيأت مشترك فوق الذكر با استماع نظرات معترضان و بررسي اعتراض هاي واصله نسبت به تعيين نهائي اعضاي كميسيون هاي تخصصي تا چهل و هشت ساعت پس از انقضاي مهلت اعتراض، اقدام كند.

تبصره ۲ - بين افرادي كه رأي مساوي آورده و احتساب آنان به عنوان عضو يك كميسيون باعث افزايش سقف آن كميسيون مي‌ شود قرعه‌ كشي‌ انجام مي‌ گيرد.

تبصره ۳ – امتيازبندي و تعيين اعضاي هر كميسيون به ترتيب از كميسيون هايي كه بيشترين متقاضي دارد، انجام مي شود و پس از تكميل اعضاي كميسيون هاي مذكور، نمايندگان بازمانده از اولويت اول انتخابي خود، با متقاضيان اولويت اول كميسيون بعدي امتيازبندي و تعيين كميسيون مي شوند.

تبصره ۴ – نمايندگاني كه درهيچ يك از اولويت هاي خود انتخاب نشده اند موظفند از ديگر كميسيون هاي تكميل نشده در اولويت ديگر تعيين نمايند.

ماده ۴۸ - هريك از كميسيون‌هاي تخصصي مجلس موظف است از ميان اعضاي خود كميته و يا كميته‌هاي فرعي متناسب با موضوعات مربوط ‌تشكيل دهد. كميته‌هاي فرعي داراي يك رئيس، يك نايب رئيس و يك دبير خواهند بود كه توسط اعضاي همان كميته انتخاب مي‌گردند. مصوبات‌ كميته‌هاي فرعي بعد از تصويب در كميسيون رسميت خواهد داشت. ‌

ماده ۴۹ - پس از انتخاب اعضاي كميسيون‌ها، هر كميسيون به رياست مسن‌ترين عضو و با حضور حداقل دو سوم اعضاء خود منعقد و فوراً يك‌ رئيس، دو نايب رئيس، يك سخنگو و دو دبير با رأي مخفي با ورقه با اكثريت نسبي به مدت يكسال انتخاب مي‌نمايد. ‌

تبصره - معاونت قوانين موظف است در شروع كار هر دوره مجلس سوابق كاري و ميزان تحصيلات اعضاي هر كميسيون را قبل از انتخاب هيأت‌رئيسه آن كميسيون دراختيار اعضاء قرار دهد.

ماده ۵۰ - مناط اعتبار براي رسميت جلسه كميسيون‌ها حضور حداقل دوسوم اعضاء مي‌ باشد. مصوبات كميسيون با اكثريت مطلق آراء عده حاضر‌خواهد بود.

ماده ۵۱ - هر نماينده شش ماه يك‌ بار مي ‌تواند تقاضاي تغيير كميسيون خود را به هيأت ‌رئيسه مجلس ارائه كند. انتقال به كميسيون ديگر با رعايت نصاب مقرر در اين آيين‌ نامه و با موافقت اكثريت اعضاي كميسيون ‌هاي ذي‌ ربط امكان‌ پذير است.

ماده ۵۲ -رئيس مجلس حداقل يك نفر از كارشناسان با تجربه و مناسب مجلس را به‌ عنوان دبير دراختيار هر كميسيون قرار مي‌ دهد تا نسبت‌ به امور كارشناسي و اداري مربوطه از قبيل ارتباط با رئيس و ادارات مجلس و كميسيون‌ ها و تنظيم و توزيع مراسلات، ضبط مذاكرات، بايگاني‌ اوراق و پرونده‌ها، تسريع جريان امور دفتري و تهيه صورتجلسات و ساير امور اداري اقدام نمايد.

ماده ۵۳ - گزارش عملكرد كميسيون‌ها بايستي هر ماه يكبار به هيأت رئيسه مجلس داده شود تا به نحو مقتضي به اطلاع نمايندگان برسد. ‌

ماده ۵۴ - در صورتي كه نمايندگان از طرف كميسيون براي اداي توضيح در زمينه سؤال و يا پيشنهاد خود دعوت شوند موظف به شركت خواهند‌ بود و عدم شركت بدون عذر موجه به منزله انصراف از طرح سؤال و يا پيشنهاد خواهد بود. ‌

ماده ۵۵ - تمام اسناد و اوراق مربوط به اموري كه بايد در كميسيون‌ها بررسي شود از طرف هيأت رئيسه به آن كميسيون ارجاع مي‌شود. نمايندگان‌ مي‌توانند آن اسناد را ملاحظه كنند، اسناد مزبور نبايد از كميسيون خارج گردد. اين اسناد به انضمام اسناد مذاكرات و اقدامات جاري كميسيون در محل‌ كميسيون بايگاني و در پايان هر دوره به بايگاني مجلس منتقل مي‌شود. ‌

ماده ۵۶ - پس از آنكه مجلس در باره طرح يا لايحه‌اي رأي نهايي داد، اسناد و اوراق و صورتجلسات مربوط به ‌آن، در معاونت قوانين مجلس‌ يا كميسيون ها (در خصوص قوانين آزمايشي) بايگاني مي‌شود.

۶ - ساير مقررات ‌

ماده ۵۷ - هر نماينده به جز رئيس مجلس، ملزم است عضويت يكي از كميسيون‌ هاي تخصصي را بپذيرد و در صورت تمايل مي‌ تواند در‌ كميسيون‌ هاي ديگر مجلس، با حق اظهارنظر و بدون حق رأي شركت كند.

تبصره۱ - عضويت در كميسيون‌هاي تحقيق و تدوين آيين‌ نامه داخلي مجلس مانع از عضويت در كميسيون ديگر نخواهد بود.

تبصره۲ـ چنانچه نمايندگان عضو كميسيونهاي خاص در سال سي ساعت غيبت اعم از موجه و غيرموجه داشته باشند ادامه عضويت آنها در كميسيون منوط به موافقت اكثريت اعضاء آن كميسيون خاص است. اين موافقت با رأي گيري با ورقه انجام مي شود.

۷ - كميسيون مشترك

ماده ۵۸ - در مورد طرح ها و لوايحي كه به تشخيص هيأت رئيسه به دو يا چند كميسيون ارتباط اساسي داشته باشند، كميسيون مشترك تشكيل مي گردد. تعداد اعضاء كميسيون مشترك بيست و سه نفر مي باشد. تعيين سهم هر كميسيون به وسيله هيأت رئيسه مجلس و انتخاب آنان توسط كميسيون ذي ربط مي باشد.
كميسيون مشترك در انتخاب هيأت رئيسه و ارائه گزارش و ساير مقررات مانند ديگر كميسيون ها اقدام مي نمايد.

۸ - كميسيون ويژه

ماده ۵۹ - در مسائل مهم و استثنائي كه براي كشور پيش مي‌آيد و دراين خصوص تشكيل كميسيون ويژه‌اي براي رسيدگي و تهيه گزارش ضرورت‌ پيدا مي‌كند، به پيشنهاد حداقل پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس، اين كميسيون تشكيل مي‌شود. اعضاي كميسيون ويژه كه پانزده نفر خواهند بود، مستقيما در جلسه علني توسط نمايندگان با رأي مخفي و اكثريت نسبي انتخاب خواهند شد. ‌هيأت رئيسه كميسيون ويژه همانند ديگر كميسيون‌ها انتخاب خواهد شد. ‌

تبصره – هيأت رئيسه مجلس مي تواند طرح ها و لوايحي را كه در حوزه مسائل مربوط به كميسيون ويژه تشخيص دهد به آن كميسيون ارجاع نمايد.

مبحث سوم - تشكيلات اداري و پشتيباني مجلس

ماده ۶۰- مسؤوليت و اختيار كليه امور اجرائي مجلس اعم از تشكيلاتي، مالي، معاملاتي،اداري، استخدامي، حقوقي، فني، پشتيباني، ارتباطات داخلي و بين المللي، حفاظت، حراست و نظاير آن به عهده رئيس مجلس شوراي اسلامي است.

تبصره ۱- رئيس مجلس مي تواند بخشي از وظايف و اختيارات خود را به بعضي از اعضاي هيأت رئيسه، معاونين قوانين، نظارت و اجرائي يا مسؤولين ذي ربط تفويض نمايد.

تبصره ۲- اساسنامه سازمان ها، نظام مالي و ساختار تشكيلات مربوط به مجلس شوراي اسلامي به جز امور قانونگذاري و همچنين ضوابط اجرائي و دستورالعمل هاي كليه اختيارات موضوع اين ماده به تصويب كميسيون تدوين آئين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي خواهد رسيد.

ماده ۶۱ - وظايف ناظران عبارتند از :
۱- تنظيم برنامه‌ ها و سياستهاي مالي، استخدامي، خدماتي، تبليغي و انتظامات مجلس و ارائه آن به رئيس مجلس جهت طي مراحل بعدي.
۲- نظارت و اتخاذ تصميم لازم در خصوص عملكرد كليه واحدهاي ساختار تشكيلات اداري مجلس، نحوه اجراي مصوبات هيأت رئيسه و كميسيون آيين نامه داخلي در خصوص تبصره (۲) ماده (۶۰)
۳- نظارت بر روند تهيه و پيشنهاد بودجه ساليانه مجلس و پيگيري مراحل بعدي آن.
۴- نظارت بر حفظ اداره و ثبت ابنيه و اموال و مؤسسات مجلس.
۵- نظارت بر عملكرد مركز پژوهشها، مركز اسناد، كتابخانه و موزه مجلس كه طبق قوانين مربوط به خود تشكيل گرديده‌اند.
۶- پيگيري مشكلات نمايندگان و ارائه راه‌حل مناسب به هيأت رئيسه.
۷- نظارت بر ساير امور اداري و مالي و خدماتي مجلس.

ماده ۶۲ - هيأت رئيسه مي تواند در چهارچوب امكانات موجود و بودجه مصوب تشكيلات مناسبي را جهت تدوين، نگارش، ويرايش حقوقي و ادبي طرح ها و لوايح ايجاد نمايد. نظرات اين تشكيلات قبل از تصويب نهايي طرح يا لايحه در مجلس، با موافقت كميسيون ذي ربط انجام مي شود.

ماده ۶۳- در راستاي ايفاي هرچه بهتر وظيفه نمايندگي، همچنين حفظ شأن و منزلت مجلس و جايگاه حقيقي نمايندگان، هيأت رئيسه مي تواند به منظور برقراري ارتباط مؤثر (ديداري، شنيداري، مكتوب) نمايندگان با موكلين و نمايندگان دستگاه هاي اجرائي و نهادهاي رسمي و غيررسمي در مركز و حوزه انتخابيه با اختصاص فضاي فيزيكي مناسب (دفاتر كار و ملاقات عمومي) هرگونه امكانات سخت افزاري و نرم افزاري مورد نياز را در شأن نظام جمهوري اسلامي فراهم نمايد. اعتبارات مورد نياز در بودجه سالانه مجلس پيش بيني مي شود.

تبصره ـ در هر دوره مجلس، نمايندگان مي‌ توانند حداكثر پنج نفر از كاركنان يا كارشناسان دستگاههاي مشمول ماده (۵) قانون مديريت خدمات كشوري را براي به‌ كارگيري در دفتر ارتباطات مردمي جهت امور مشاوره‌اي، اداري و خدماتي از دستگاه ذي‌ ربط درخواست نمايند. در اين صورت با هماهنگي دستگاه مبدأ، درخواست مأموريت افراد موردنظر معمول و شخص يا اشخاص مزبور به دفتر ارتباط مردمي نماينده، مأمور مي‌ شوند.
حقوق، مزايا، حق مأموريت و اضافه‌ كار اين مأموران طبق قوانين و مقررات مربوطه بر عهده دستگاه مأموركننده مي‌ باشد و ميزان اضافه كار تا سقف مصوب اداره مربوطه و مأموريت ماهيانه و مرخصي استفاده شده توسط رئيس دفتر نماينده به دستگاه ذي‌ ربط اعلام مي‌ شود. افزايش كليه حقوق قانوني اين مأموران از جمله ارتقاء ، افزايش حقوق سنواتي، افزايش گروه و رتبه و ساير موارد مشابه در دوران مأموريت اين افراد همانند ساير كاركنان دستگاه ذي‌ ربط مي‌ باشد.
تعداد افراد موردنياز هر حوزه انتخابيه با توجه به تعداد نمايندگان، تعداد شهر و روستا، جمعيت و وسعت، شرايط اقليمي و جغرافيايي و ساير قابليت‌ هاي هر حوزه توسط كميسيون آيين‌ نامه داخلي مجلس تعيين مي‌ شود.
پس از اعلام پايان مأموريت، دستگاه ذي‌ ربط موظف است اين افراد را حداقل در پست سازماني قبل از مأموريت و يا پست همطراز به كار گيرد.
اين مصوبه نافي تبصره (۳) ماده (۲) قانون استخدامي كاركنان مجلس شوراي اسلامي مصوب ۲۳/ ۸/ ۱۳۷۲ مجلس شوراي اسلامي نمي‌ باشد.

ماده ۶۴ - درصورتي كه نمايندگان لازم بدانند بنا به پيشنهاد رئيس مجلس و يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس شوراي اسلامي ، وزراء‌ مكلف به حضور در مجلس مي‌ باشند و هرگاه تقاضا كنند و مطلبي داشته باشند، مطالب آنان استماع مي‌ شود.

تبصره ۱- هيأت رئيسه مجلس مي تواند تمام يا بخشي از يك جلسه مجلس را براي رسيدگي به امور مهم و اساسي كشور اختصاص دهد.

تبصره ۲- دستور اين جلسات و چگونگي اداره آن توسط هيأت رئيسه تعيين خواهد شد.

فصل دوم – نمايندگان

مبحث اول - رسيدگي به اعتبارنامه نمايندگان

ماده ۶۵ – اعتبارنامه ها به‌ همراه ضمائم آن به‌ موجب جدول حوزه هاي انتخاباتي مجلس شوراي اسلامي كه بر اساس حروف الفبا از طرف معاونت قوانين مجلس با نظارت هيأت رئيسه سني تنظيم شده است، به ترتيب به شعب پانزده گانه جهت رسيدگي ارجاع مي شود. هيأت رئيسه موظف است فهرست اعتبارنامه هاي ارجاعي را قبل از آغاز رسيدگي، تكثير كند و در اختيار نمايندگان قرار دهد. چنانچه هر يك از نمايندگان به اعتبارنامه‌ اي معترض باشد، ظرف مدت سه ‌روز از تاريخ انتشار فهرست مذكور حداكثر تا پايان وقت اداري روز سوم، موظف است اعتراض كتبي خود را امضاء و به انضمام مدارك و اسناد مربوط به شعبه ذي ‌ربط تقديم كند.

تبصره ۱ - شعبه موظف است عدم رسيدگي شوراي نگهبان به موضوع مورد اعتراض يا حادث شدن آن بعد از اعلام صحت انتخابات را احراز كند.

تبصره ۲ - گزارش هر شعبه توسط سخنگو در مجلس قرائت مي شود و در صورت عدم امكان، به ترتيب رئيس و يا يكي از نواب رئيس يا دبيران وظيفه او را انجام مي دهد.

ماده ۶۶ - شعبه موظف است حداكثر ظرف مدت سه‌ روز كاري گزارش تأييد آن دسته از اعتبارنامه ‌هاي واصله را كه معترض ندارند، به ‌صورت يكجا به هيأت‌ رئيسه ارسال كند تا براي تصميم ‌گيري مجلس در دستور كار قرار گيرد.
اعتبارنامه ‌هايي كه مورد اعتراض نمايندگان قرار گرفته است، حداكثر ظرف مدت پنج روز كاري توسط شعبه رسيدگي مي‌ شود. در صورتي‌ كه نظر شعبه تأييد اعتبارنامه باشد، گزارش تأييد آن براي تصميم ‌گيري به مجلس ارائه مي‌ شود. چنانچه نظر شعبه رد اعتبارنامه باشد، از طريق هيأت ‌رئيسه مجلس به كميسيون تحقيق ارجاع خواهد شد تا پس از رسيدگي و ارائه گزارش، براي تصميم ‌گيري مجلس در دستور كار قرار گيرد.

تبصره - شعبه موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از بررسي اعتبارنامه از معترض يا معترضان جهت توضيح اعتراض و از نماينده اي كه اعتبارنامه اش مورد اعتراض قرار گرفته جهت دفاع دعوت به عمل آورد. عدم حضور هر يك از آنان مانع رسيدگي نيست. معترض يا معترضان در صورت عدم حضور غيرموجه در شعبه، در جلسه علني حق اعتراض ندارند. موجه ‌بودن عدم حضور بايد به تأييد هيأت ‌رئيسه مجلس برسد. اگر عدم حضور، موجه بود فقط يك بار ديگر جلسه شعبه ظرف مدت پنج روز مجدداً تشكيل مي ‌شود و نظر خود را اعلام مي ‌كند.

ماده ۶۷ - هيچ شعبه‌اي نمي‌ تواند تقديم گزارش خود را بيش از پنج روز كاري از تاريخ دريافت پرونده به تعويق اندازد. در صورتي كه تأخير به حكم ‌ضرورت پيش آمده باشد، رئيس و در غياب او نايب رئيس شعبه مكلف است هيأت رئيسه مجلس را مطلع سازد. هرگاه هيأت رئيسه علت را موجه ‌دانست، موضوع را دوباره به همان شعبه و در غيراين صورت به شعبه بعد ارجاع مي نمايد كه ظرف پنج روز كاري پس از دريافت پرونده، گزارش دهد.

ماده ۶۹ - كميسيون تحقيق حداكثر ظرف مدت پانزده روز به دلايل و توضيحات كتبي شعب و معترض يا معترضان رسيدگي مي‌ كند و پس از استماع و بررسي توضيحات معترض يا معترضان و دفاعيات كتبي يا حضوري نماينده مورد اعتراض، نظر خود را به مجلس ارسال مي ‌كند.

تبصره ۱ – در صورتيكه تعداد معترضان بيش از سه نفر باشد، مي‌ توانند سه نفر را به‌ صورت مكتوب معرفي كنند تا در شعبه و كميسيون تحقيق جهت ارائه توضيحات لازم حضور يابند.

تبصره ۲ - كميسيون تحقيق موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از رسيدگي به اعتبارنامه از معترض يا معترضان و نماينده اي كه اعتبارنامه اش مورد اعتراض واقع شده است دعوت به عمل آورد.

ماده ۷۰ - چنانچه كميسيون تحقيق، اعتبارنامه رد شده از سوي شعبه را رسيدگي كند و نظر به تأييد اعتبارنامه داشته باشد، گزارش آن براي تصميم ‌گيري مجلس در دستور كار قرار مي ‌گيرد و در صورتي كه نظر كميسيون مبني بر رد اعتبارنامه باشد گزارش آن حداكثر به مدت پانزده دقيقه در مجلس مطرح و ادله رد اعتبارنامه ارائه مي‌ شود. نماينده‌ اي كه اعتبارنامه‌ اش توسط كميسيون رد شده است حداكثر به مدت سي دقيقه فرصت دارد تا از خود دفاع كند، ضمن اينكه مي ‌تواند بخشي از وقت خود را حداكثر به دو نفر از نمايندگان واگذار كند، سپس گزارش كميسيون تحقيق به رأي گذاشته مي‌ شود، چنانچه رد اعتبارنامه به تصويب مجلس نرسد، رئيس جلسه تصويب آن را اعلام مي‌ كند.

تبصره – در صورتي كه كميسيون تحقيق ظرف مدت پانزده روز نظر خود را به مجلس اعلام نكند، نماينده اي كه اعتبارنامه اش مورد اعتراض واقع شده‌ است يا پانزده‌ نفر از نمايندگان مي توانند طرح اعتبارنامه را در صحن مجلس از هيأت رئيسه درخواست كنند و هيأت رئيسه موظف است در اولين فرصت گزارش شعبه را در دستور كار مجلس قرار دهد تا مطابق اين ماده مورد رسيدگي قرار گيرد. به جاي نظر كميسيون، نظر شعبه به مدت پانزده دقيقه مطرح مي ‌شود.

ماده ۷۱ - چنانچه نماينده بدون عذر موجه (به تشخيص هيأت رئيسه) تا ده روز پس از ابلاغ به وي براي دفاع از صحت اعتبارنامه خود در جلسه‌حاضر نشود، مجلس با استماع گزارش كميسيون تحقيق و صحبت معترض وارد رأي‌گيري مي‌شود. ‌

تبصره - در صورتي كه نماينده يا نمايندگان معترض به دلائل موجه در جلسه حضور نداشته باشند مي‌ توانند بااطلاع قبلي هيأت رئيسه، دلائل‌ اعتراض خود را كتباً به نماينده ديگري تحويل تا توسط او در مجلس قرائت گردد. ‌

ماده ۷۳ - در هر مرحله، رأي‌ گيري براي اعتبارنامه مورد اعتراض، مخفي و با ورقه مخصوص انجام مي ‌شود.

ماده ۷۴ – نماينده ‌اي كه به اعتبارنامه‌ اش اعتراض شده مانند ساير نمايندگان، از كليه حقوق اعم از اعلام رأي و نامزد شدن براي عضويت در هيأت رئيسه و ساير انتخابات برخوردار است، ليكن در زمان بررسي اعتبارنامه خود در شعبه، كميسيون تحقيق و مجلس حق رأي ندارد.

مبحث دوم - حقوق و تعهدات نمايندگان

اول - مصونيت نمايندگان

ماده ۷۵ - بر طبق اصل هشتاد و ششم (۸۶) قانون اساسي نمايندگان مجلس در مقام ايفاي وظايف نمايندگي در اظهار نظر خود كاملاً آزادند و‌ نمي‌توان آنها را به سبب نظراتي كه در مجلس اظهار كرده‌اند يا آرائي كه در مقام ايفاي وظايف خود داده‌اند تعقيب يا توقيف كرد و يا از حقوق اجتماعي‌ محروم نمود.

تبصره - وظايف نمايندگي شامل نطق ، بحثهاي داخل دستور، بحثهاي جلسات كميسيون‌ ها، اظهارنظراتي كه براي اعمال اصل‌ هشتاد و چهارم (۸۴) قانون اساسي انجام مي‌ شود و ساير موارد نظارتي و قانوني است.

ماده ۷۶ - چنانچه به تشخيص هيأت رئيسه نماينده‌اي در سخنان خود در جلسه علني به كسي نسبت ناروا داده و يا هتك حرمت نمايد فرد مزبور‌مي‌تواند در دفاع از خود، به‌صورت مكتوب به اتهام وارده پاسخ گويد. پاسخ ارسالي درصورتي كه بيش از دو برابر اصل مطلب اظهار شده نبوده و‌ متضمن توهين و افترا نباشد، در اولين فرصت در جلسه علني قرائت خواهد شد. ‌

ماده ۷۷ - اگر در جلسه رسمي ضمن نطق يا مذاكره صريحاً يا تلويحاً نسبت سوئي به يكي از نمايندگان داده شود يا عقيده واظهار او را بر خلاف جلوه دهند و نماينده ‌مذكور براي رد آن نسبت به رفع اشتباه در همان جلسه يا در جلسه بعد اجازه نطق بخواهد بدون رعايت نوبت تا پنج دقيقه اجازه نطق داده مي‌شود.

‌دوم - تعهدات نمايندگان

ماده ۷۸ - نمايندگان براساس مسؤوليت نمايندگي، متعهد و ملتزم به حفظ حيثيات مجلس و نمايندگان و رعايت نظم و نوبت و اجراء آيين‌نامه ‌داخلي مي‌باشند. در مواردي‌كه نماينده‌اي رعايت تعهدات فوق را ننمايد اقدامات ذيل به ‌ترتيب از طرف رئيس به‌عمل خواهد آمد :
۱ - تذكر شفاهي در جلسه علني.
۲ - اخطار در جلسه علني.
۳ - احضار و توبيخ متخلف در جلسه هيأت رئيسه.

ماده ۷۹ - رئيس جلسه نسبت به نمايندگاني كه از موضوع مذاكره خارج مي‌شوند و يا بدون اجازه صحبت مي‌كنند وهمچنين نسبت به نمايندگاني ‌كه به واسطه عدم رعايت آيين‌نامه داخلي يا به انحاء ديگر رعايت نظامات مجلس را نمي‌نمايند تذكر مي‌دهد.

ماده ۸۰ - درصورتي كه رئيس به يكي از نمايندگان دو بار تذكر داد و نماينده مجدداً از حدود نظم خارج گرديد، رئيس به او اخطار مي ‌كند.

ماده ۸۱ - توبيخ كه سبب درج در پرونده و گزارش در مجلس مي‌شود در موارد ذيل اجراء مي‌گردد :
۱ - درصورتي كه نماينده‌اي پس از اخطار در همان جلسه از حدود نظم خارج شود.
۲ - درصورتي كه نماينده‌اي ظرف مدت يك ماه چهار مرتبه در جلسات متوالي يا شش مرتبه در مجموع مورد تذكر واقع شده باشد.
۳ - كساني كه بيش از سه جلسه متوالي يا در مجموع پنج جلسه در يك ماه تأخير غيرمجاز داشته باشند.

سوم - حقوق نمايندگان

ماده ۸۲- بودجه سالانه مجلس به پيشنهاد هيأت رئيسه پس از مشورت با كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات و در موعد مقرر براي دولت ارسال مي شود تا با رعايت اصل پنجاه و دوم قانون اساسي در بودجه سالانه كل كشور درج شود.

تبصره- مقرري و هزينه هاي نمايندگي درهرسال در جلسه مشترك هيأت رئيسه با كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات مجلس شوراي اسلامي با رعايت مقررات مالي مجلس به تصويب مي رسد، نمايندگان مجلس مي توانند حقوق و مزاياي خود را از مجلس دريافت نمايند، قبل از تصميم مجدد در هر دوره به صورت علي الحساب مطابق مصوبه دوره قبل عمل مي شود.

چهارم - مأموريتها

ماده ۸۳ - مأموريتهاي رسمي فردي و جمعي نمايندگان براي شركت در سمينارها، اجلاسها و بازديدهاي فني و تخصصي در داخل و يا خارج از‌كشور با تصويب كميسيون ذي‌ربط و تاييد هيأت رئيسه انجام خواهد شد. نتايج حاصل از ماموريت به آن كميسيون و هيأت رئيسه مجلس تسليم‌ مي‌گردد.

‌پنجم - تعطيلات و مرخصيها ‌

ماده ۸۴ - تعطيلات تابستاني مجلس در هر سال سي روز است كه زمان آن با تشخيص مجلس تعيين مي‌شود. هيأت رئيسه مي‌تواند در تنظيم‌ برنامه جلسات علني و كميسيون‌ها به‌ گونه‌اي عمل كند كه نمايندگان در هر ماه يك هفته كاري هم براي رسيدگي به وظايف نمايندگي فرصت داشته‌ باشد.

تبصره - در صورت ضرورت، رئيس مجلس مي‌تواند با تقاضاي حداقل پنجاه نفر از نمايندگان و يا درخواست دولت، با ذكر دليل، در اوقات‌ تعطيل، مجلس را بطور فوق‌العاده دعوت به انعقاد نمايد. ‌

ماده ۸۵ - نمايندگان يك ماه در هر سال حق استفاده از مرخصي با حقوق را دارند. استفاده از مرخصي ضروري بدون حقوق نيز، با موافقت هيأت‌رئيسه، حداكثر يك ماه در سال خواهد بود و درصورت عدم استفاده مي‌توانند در سال‌هاي بعد استفاده نمايند.

ماده ۸۶ - اجازه مرخصي تمام مدت يك جلسه يا قسمتي از جلسات مجلس با موافقت هيأت رئيسه مجلس و در كميسيون‌ها و شعب با رؤساي‌ كميسيون‌ها و شعب خواهد بود. ‌

ماده ۸۷ - هيچيك از نمايندگان قبل از تحصيل مرخصي نمي‌تواند غيبت نمايد مگر با عذر موجه از قبيل بيماري يا حوادث غيرمترقبه.

ششم - غيبت نمايندگان

ماده ۸۸ - نماينده‌اي كه بيش از يكصد ساعت متوالي يا دويست و پنجاه ساعت غير متوالي از اوقات رسمي جلسات مجلس و كميسيون را بدون‌عذر موجه در يكسال غيبت نمايد، مستعفي شناخته خواهد شد. همچنين نماينده‌اي كه به‌علت ناتواني جسمي و يا بيماري بيش از چهار ماه در يكسال‌غيبت موجه داشته باشد بنا به درخواست سي نفر از نمايندگان و تصويب دو سوم نمايندگان حاضر مبني بر عجز وي از ايفاي وظايف نمايندگي، سمت‌ نمايندگي خود را از دست ميدهد.

تبصره ۱ - تا يك هفته پس از اعلام رسمي مستعفي شناخته شدن نماينده، درصورتي كه خود وي يا نماينده ديگري به غيرموجه بودن غيبت‌اعتراض كند و آن را تسليم هيأت رئيسه نمايد، اين اعتراض در اولين فرصت در مجلس مطرح مي‌شود و پس از صحبت حداكثر دو مخالف و دو موافق (‌هريك به مدت پانزده دقيقه) در صورتي كه مجلس به موجه بودن غيبت نماينده مورد بحث رأي داد، غيبت موجه شناخته خواهد شد. ‌
يك نفر از هيأت رئيسه به‌عنوان موافق و نماينده مورد بحث به‌عنوان مخالف براي صحبت، حق تقدم خواهند داشت. ‌

تبصره ۲ - درصورتي كه نماينده مستعفي شناخته شده به غيرموجه بودن غيبت خود اعتراض كرده باشد ولي در موقع طرح نتواند و يا نخواهد در‌مجلس حضور يابد، مي‌تواند لايحه دفاعيه خود رابراي طرح در مجلس حداكثر تا موقع طرح، تحويل مجلس نمايد. در اين صورت اين لايحه با حق‌تقدم در فرصت مقرر براي صحبت مخالفين توسط يكي از دبيران قرائت خواهد شد. مدت قرائت لايحه حداكثر نيم ساعت خواهد بود. ‌

ماده ۸۹ - به غيبت و تأخير غيرموجه حقوق تعلق نمي‌گيرد. ‌

ماده ۹۰ - محاسبه ساعات غيبت در كميسيون‌ها با رؤساي كميسيون‌ها و در جلسات رسمي مجلس با هيأت رئيسه مي‌باشد و در هر دو صورت،‌اعلان رسمي غيبت با هيأت رئيسه مجلس خواهد بود.
هيأت رئيسه موظف است غيبت و تأخير غيرموجه نمايندگان در كميسيون‌ها را هر ماه به اطلاع ‌نمايندگان برساند.

ماده ۹۱ - غيبت، تأخير غيرموجه نمايندگان پيش از پايان جلسه مجلس اعلان و درصورت مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.

تبصره - غيبت غيرموجه از دو جلسه كميسيون در حكم غيبت از يك جلسه رسمي مجلس مي‌باشد.

هفتم - استعفا نماينده و نحوه بررسي آن ‌

ماده ۹۲ - هر نماينده كه اعتبارنامه او به تصويب رسيده است مي‌تواند از مقام نمايندگي استعفاء دهد. پذيرش استعفاء موكول به تصويب مجلس‌است. ‌

ماده ۹۳ - نماينده تقاضاي استعفاء مدلّل خود را به عنوان رئيس مجلس مي‌نويسد و رئيس مجلس آن را در اولين جلسه علني و بدون قرائت متن،‌اعلام و در دستور كار هفته بعد مي‌گذارد. نماينده مي‌تواند قبل از شروع بررسي در مجلس تقاضاي استعفاء خويش را مسترد دارد.

ماده ۹۴ - بررسي تقاضاي استعفاء بدين ترتيب خواهد بود كه ابتدا تقاضاي استعفاء قرائت شده و سپس شخص متقاضي استعفاء يا نماينده ديگري‌ به تعيين او تقاضاي دفاع خواهد نمود. مدت قرائت تقاضاي استعفاء و توضيح نماينده متقاضي استعفاء حداكثر نيم ساعت است. مخالف يا مخالفين نيز‌حداكثر نيم ساعت مي‌توانند صحبت كنند و پس از آن رأي‌ گيري به عمل مي‌آيد. در صورت تصويب تقاضاي استعفاء مراتب از طريق رئيس مجلس به‌ وزارت كشور اعلام مي‌شود تا طبق قانون انتخابات اقدام نمايد.

تبصره - هرگاه نماينده متقاضي استعفاء براي طرح تقاضاي استعفاي خود در مجلس حاضر نشود و كسي را هم براي دفاع از خود تعيين ننمايد‌ متن تقاضاي استعفاء قرائت و در صورت وجود مخالف حداكثر به مدت پانزده دقيقه صحبت خواهد كرد و سپس رأي‌گيري به عمل مي‌آيد. ‌

ماده ۹۵ - هرگاه تقاضاي استعفاء تعدادي از نمايندگان به نحوي باشد كه مانع از تشكيل جلسه رسمي گردد قابل طرح در مجلس نيست. ‌

فصل سوم - گردش كار مجلس

مبحث اول - جلسات مجلس

ماده ۹۶ - انعقاد رسمي جلسات و اعتبار اخذ رأي منوط به حضور حداقل دو سوم مجموع نمايندگان مي‌باشد.

تبصره ۱ - براي ادامه مذاكراتي كه منجر به اتخاذ تصميم و يا اخذ رأي نمي‌شود حضور حداقل نصف نمايندگان كافي است.

تبصره ۲ - جلسات رسمي با تلاوت آياتي چند از قرآن مجيد به تشخيص هيأت رئيسه كه حتي‌الامكان متناسب با جلسه آن روز باشد آغاز خواهد ‌شد. ‌

ماده ۹۷ - نمايندگان بايد در روزي كه قبلاً براي تشكيل جلسه رسمي معين مي‌شود در مجلس حاضر شوند. در صورت تاخير بدون عذر موجه از‌طرف هيأت رئيسه توبيخ خواهند شد. همچنين، هريك از نمايندگان كه در موقع اخذ رأي با اعلام قبلي رئيس مجلس مبني بر منع خروج از جلسه بدون‌عذر موجه خارج شود، مستحق توبيخ خواهد بود و در صورت تكرار تأخير و غيبت، مقررات آيين‌نامه ازطرف هيأت رئيسه درباره او اجراء خواهد شد.‌اسامي نمايندگاني كه سه بار غيبت غيرموجه در يك ماه داشته باشند در روزنامه‌ها درج خواهد شد. ‌

ماده ۹۸ - تشخيص عده حضار با استفاده از تابلو است كه در اول هر جلسه و قبل از اخذ آراء به وسيله رئيس جلسه بايد اعلام شود.

تبصره - در صورتي كه تابلو خراب شود، حداكثر تا پايان همان جلسه تشخيص عده حاضر با دبيران خواهد بود و هيأت رئيسه موظف است قبل‌از انعقاد جلسه بعد به تعمير و اصلاح تابلو اقدام نمايد.

ماده ۹۹ - حداكثر مدت براي هر جلسه رسمي چهار ساعت است كه يكسره و يا با فاصله تنفس مي‌باشد، مگر در موارد ضروري كه به تشخيص ‌رئيس و تصويب مجلس خواهد رسيد. غايبين بعد از تنفس نيز مشمول مقررات مربوط به غيبت و تاخير خواهند بود.

تبصره۱ - وقت دستور جلسات رسمي مجلس چنان تنظيم خواهد شد كه جز در موارد اضطراري با اول وقت اداي نماز برخورد نداشته باشد.

تبصره۲ـ مجلس براي رسيدگي به طرحها و لوايحي كه در شش جلسه به اتمام نرسد از جلسه هفتم همه روزه به جز روزهاي تعطيل تشكيل مي شود و افزايش ساعت هر جلسه با رأي مجلس است.

ماده ۱۰۰ - اعضاي هيأت رئيسه مجلس بايد در ساعتي كه قبلاً براي تشكيل جلسات تعيين مي‌شود، حاضر شوند و در صورت تاخير يا غيبت‌ بدون عذر موجه با تشخيص رئيس برطبق اين آيين‌ نامه جريمه مي‌شوند.

ماده ۱۰۱ - تشكيل جلسات و رعايت ترتيب مذاكرات و اجراي آيين‌نامه و حفظ نظم جلسه طبق اين آيين‌نامه به عهده رئيس جلسه است.

ماده ۱۰۲ - دستور هفتگي مجلس بايد به ترتيب وصول طرحها و لوايح از كميسيون‌ها و ساير موضوعات طبق اين آيين نامه توسط هيأت رئيسه مجلس تهيه و پس از چاپ و توزيع بر‌ تابلو مخصوص نصب شود. رعايت ترتيب مذكور الزامي است. طرحها و لوايحي كه داراي اولويت باشند ممكن است بنا به تقاضاي دولت و يا پانزده نفر‌از نمايندگان و با موافقت هيأت رئيسه خارج از ترتيب وصول، در دستور هفتگي مجلس قرار گيرد. در صورتي كه پنجاه نفر از نمايندگان براي طرح يا لايحه‌اي تقاضاي اولويت كنند هيأت رئيسه موظف است آن را در دستور هفتگي‌ مجلس قرار دهد.

تبصره۱ـ حداقل پنجاه نفر از نمايندگان مي توانند از رئيس جلسه مجلس تقاضا نمايند گزارش چاپ شده كميسيون خارج از نوبت در دستـور كار جلسـه علني قرار گيرد و رئيس درخواست متقاضيان را پس از صحبت يكي از متقاضيان و يك مخالف و يك موافق هر كدام به مدت پنج دقيقه، به رأي مي گذارد. در صورت تصويب، رسيدگي به گزارش مورد تقاضا در همان جلسه يا جلسه بعد شروع مي شود و با اعمال مجدد اين تبصره نمي توان آن را متوقف نمود.

تبصره ۲- گزارش هاي تحقيق و تفحص، تفريغ بودجه و كميسيون ها به جز گزارش طرح ها و لوايح، خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. اين گزارش ها بايد حداقل (۴۸) ساعت قبل از طرح در مجلس چاپ و در اختيار نمايندگان قرار گيرد و خلاصه آن حداكثر به مدت نيم ساعت در جلسه قرائت و متن كامل گزارش در مشروح مذاكرات چاپ شود.

تبصره۳ـ هيأت رئيسه مي تواند تمام يا بخشي از گزارشهاي واصله از دستگاهها و سازمانهايي كه طبق قانون موظف به ارائه گزارش به مجلس شوراي اسلامي هستند را جهت قرائت در دستور كار جلسه علني قرار دهد و گزارش كامل آن را به كميسيونهاي ذي ربط ارجاع نمايد.

تبصره۴ـ كليه گزارشهايي كه در جلسه علني مطرح مي شود بايد حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح، تكثير و بين نمايندگان توزيع شود مگر مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت براي آن زمان ديگري تعيين شده باشد.

ماده ۱۰۳ - در صورت اضطرار كه رعايت امنيت كشور ايجاب كند، به تقاضاي كتبي رئيس جمهور يا يكي از وزراء يا ده نفر از نمايندگان، جلسه ‌غيرعلني تشكيل مي‌شود. در اين صورت، تقاضاكنندگان ادله خويش را مبني‌بر وجود شرايط اضطرار و اقتضاي امنيت كشور و در نتيجه لزوم برگزاري‌غيرعلني جلسه رسمي مجلس، حداكثر تا مدت پانزده دقيقه، متوالياً و يا متناوباً در دو نوبت، ارائه و سپس يك نفر به‌ عنوان مخالف حداكثر تا پانزده‌ دقيقه صحبت مي‌كند، در صورت تصويب دو سوم حاضران، كار رسيدگي در جلسه غيرعلني ادامه مي‌يابد، در غيراين صورت، جلسه به حالت علني‌ بازگشته و به روال عادي عمل خواهد كرد.

تبصره ۱ - مصوبات جلسه غيرعلني در صورتي معتبر است كه با حضور شوراي نگهبان به‌ تصويب سه‌ چهارم مجموع نمايندگان برسد. ‌

تبصره ۲ - تشخيص رفع شرايط اضطراري براي انتشار مذاكرات و مصوبات جلسات غيرعلني براي اطلاع عموم با مجلس است كه با پيشنهاد ‌حداقل ده نفر از نمايندگان و مذاكره به نحو مقرر در همين ماده، در جلسه غيرعلني و تصويب اكثريت حاضرين در مجلس عملي مي‌گردد. ‌

ماده ۱۰۴ - رئيس هر جلسه قبل از ختم هر جلسه، روز و ساعت تشكيل و دستور جلسه بعد را اعلام مي‌كند كه در صورت مذاكرات درج شود، ‌مگر در موارد اضطراري (‌به‌ تشخيص هيأت رئيسه ) كه حداقل بيست و چهار ساعت قبل از تشكيل جلسه، بايد بطور رسمي اعلام شود. ‌

ماده ۱۰۵ - در صورتي كه در مجلس بي‌نظمي و تشنج بوجود آيد كه مانع ادامه كار مجلس باشد و رئيس نتواند از آن جلوگيري كند، در جاي خود‌ قيام مي‌نمايد. هرگاه برخاستن رئيس موجب آرامش نشود جلسه را به مدت پانزده دقيقه به عنوان تنفس تعطيل مي‌كند و نمايندگان از جلسه خارج ‌مي‌شوند و پس از انقضاي پانزده دقيقه مجدداً جلسه تشكيل مي‌شود.
هرگاه بي‌نظمي و تشنج تجديد شود، رئيس جلسه را ختم و آن را به روز ديگري‌ موكول مي‌نمايد. ‌

مبحث دوم - نطق‌ها و مذاكرات ‌

اول - نطق‌ها

ماده ۱۰۶ ـ در هر جلسه رسمى به جز جلسات بررسى لوايح برنامه توسعه، بودجه سالانه و استيضاح يا رأى اعتماد به وزيران، سه ‏نفر از نمايندگان مى‏توانند به نوبت و طبق فهرستى كه از قبل به قيد قرعه توسط هيأت رئيسه تنظيم شده است، حداكثر به مدت هفت دقيقه نطق نمايند. همچنين دو‏نفر از نمايندگانى كه در آن جلسه نوبت نطق نداشته باشند به جهت مسائل ضروري مي توانند يك ساعت قبل از شروع جلسه در لوح مخصوص يا دستگاه الكترونيكي ثبت‏نام كرده وحداكثر به مدت پنج دقيقه نطق نمايند. درصورتى كه بيش از دو نفر از نمايندگان متقاضى اين نطق باشند، هيأت رئيسه به قيد قرعه به دو‏نفر وقت خواهد داد. هيچ يك از نمايندگان نمى‏توانند در مدت دوماه بيش از يك بار نطق پنج دقيقه اي نمايند. نماينده حق واگذاري تمام وقت خود را به نماينده ديگر دارد.

ماده ۱۰۷ - در هر جلسه قبل از ورود در دستور، قبل از ورود در دستور رئيس مي‌ تواند در مورد گزارش حوادث مهم و مسائل فوري روز مطالبي را كه آگاهي‌ مجلس از آن ضروري باشد به اطلاع نمايندگان برساند. حداكثر مدت براي اين مطالب پانزده دقيقه خواهد بود.

تبصره ـ رؤساي قواي مجريه و قضائيه مي توانند خارج از موضوع دستور جلسه در صحن علني مجلس نطق نمايند. اين نطق پس از وصول تقاضاي آنان و اعلام موضوع نطق به رئيس مجلس پس از موافقت هيأت رئيسه در اولين فرصت انجام مي شود. ساعت و مدت نطق قبل از شروع جلسه بايد به اطلاع نمايندگان برسد.

ماده ۱۰۸ - ترتيب و مدت نطق بدين شرح است:

الف - مدت نطق در جلسه علني به‌شرح زير خواهد بود:

۱- براي استيضاح يك وزير دو ساعت و براي استيضاح دولت يا بيش از يك وزير چهار ساعت. استيضاح كنندگان مي‌توانند از بين خود يك يا‌چند نفر را براي بحث در موضوع استيضاح معرفي نمايند، ولي در هرحال مجموع نطقهاي استيضاح كنندگان نبايد از مدت فوق تجاوز نمايد.

۲ ـ درمورد كليات هر طرح يا لايحه، ابتدا سخنگو كميسيون اصلي حداكثر ده دقيقه گزارش ميدهد، پس از آن حداكثر سه نفر مخالف و سه نفر موافق به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق وسپس نماينده دولت و پس از آن سخنگو كميسيون هركدام حداكثر پنج دقيقه صحبت مى‏كنند.

تبصره ۱ ـ درمورد طرح ها و لوايح مهم يا مفصل با پيشنهاد رئيس جلسه يا بيست و پنج نفر از نمايندگان و رأى اكثريت مطلق نمايندگان حاضر، مى‏توان تعداد و يا وقت مخالف و موافق و وقت نماينده دولت و سخنگو كميسيون را حداكثر تا دو برابر افزايش داد.

تبصره ۲ ـ در بررسي كليات طرح هاى دو يا سه‏فوريتى و طرح هايى كه كميسيون اصلى در موعد مقرر گزارش نداده است يكى از طراحان مى‏تواند به جاى سخنگو در ابتدا و انتهاى رسيدگى در مجلس صحبت كند.

۳- براي موارد ذيل هر يك پنج دقيقه:
- دفاع دربرابر توهين و تحريف نطق.
- مخالفت و موافقت نسبت به هريك از مواد طرحها و لوايح.
- توضيح پيشنهاد اصلاحي نسبت به مواد طرحها و لوايح اعم از فردي و جمعي.
- توضيح نماينده دولت و سخنگو كميسيون در مورد پيشنهادها
- توضيح پيشنهاد فوريت و يا سلب فوريت و مخالفت با آن
- پيشنهاد مسكوت ماندن طرح و يا لايحه و مخالفت با آن.
- پيشنهاد تنفس.
- پيشنهاد اخذ رأي مخفي.
- پيشنهاد انواع رأي در مورد استيضاح.

۴ - براي تذكر آيين‌نامه‌اي و يا اخطار قانون اساسي حداكثر ۳ دقيقه.

ب - در تمام موارد مذكور در بند (الف)، در صورتي كه ضرورت اقتضاء كند ممكن است استثنائاً بدون مذاكره و با پيشنهاد رئيس يا ده نفر از‌نمايندگان و تصويب مجلس، مدت نطق و شور اضافه شود.

ج - در كليات لايحه بودجه سالانه كل كشور پس از نطق رئيس جمهور، سخنگوكميسيون گزارش خود را ارائه مي دهد سپس حداكثر پنج نفر از نمايندگان به عنوان مخالف گزارش كميسيون و پنج نفر به عنوان موافق گزارش كميسيون به ترتيب يك نفر مخالف و يك نفر موافق هركدام حداكثر ده دقيقه صحبت مي كنند. پس از آن نماينده دولت به مدت بيست دقيقه و در پايان، سخنگوكميسيون صحبت مي كند. مجموع زمان صحبت سخنگوكميسيون سي دقيقه خواهد بود.

تبصره ـ در كليات متمم و يك يا چند دوازدهم بودجه، اظهارات به ميزان نصف مدت‏هاى مقرر در بند فوق است.

د - مدت نطق براي مسائل مهم مربوط به سياست خارجي از قبيل عهدنامه‌ها و مقاوله‌نامه‌ها و موافقتنامه‌هاي بين‌المللي حداكثر سه ساعت و‌براي هر ناطق حداكثر پانزده دقيقه خواهد بود.

هـ ـ پيش از أخذ رأى براى انتخاب حقوقدانان شوراى نگهبان و همچنين رئيس و دادستان ديوان محاسبات، هر نامزد مي تواند حداكثر ده دقيقه در جلسه علنى مجلس مشخصات، سوابق كاري، تحصيلات و برنامه ‏هاى خود را به اطلاع نمايندگان برساند.

تبصره - در كليه مواردي كه در اين آيين ‌نامه نمايندگان مي ‌توانند به‌ عنوان موافق يا مخالف صحبت كنند و به ‌موقع در لوح يا دستگاه الكترونيك ثبت ‌نام كرده ‌اند، اسامي آنان توسط يكي از اعضاي هيأت رئيسه به قيد قرعه انتخاب و اعلام مي ‌شود. افراد تعيين‌ شده حق واگذاري نوبت خود به نماينده ديگر را دارند.

ماده ۱۰۹ - ناطق نبايد از موضوع موردبحث خارج شود. هرگاه رئيس تشخيص دهد كه ناطق از موضوع خارج شده و در ضمن يك نطق، دو نوبت‌ به وي تذكر خروج از موضوع را بدهد و باز ادامه دهد، دفعه سوم مي‌تواند وي را از ادامه نطق در آن موضوع در تمام جلسه منع نمايد، مگر اين‌ كه ‌مجلس ادامه صحبت را تأييد كند. ‌

ماده ۱۱۰ - قطع كلام ناطق و عدم مراعات سكوت از طرف نمايندگان و هرگونه تهمت و توهين و ايراد گيريهاي شخصي و حركات و تظاهراتي كه‌موجب بي‌ نظمي مجلس باشد ممنوع است و مرتكب مشمول مجازاتهاي مندرج در اين آيين‌نامه خواهد گرديد.
رئيس جلسه مسؤول جلوگيري از اين‌تخلفات است.

دوم - مذاكرات

ماده ۱۱۱ - موضوعاتي كه طبق دستور در مجلس مطرح مي‌شود بايد يك ‌ساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصي كه خارج از جلسه ‌نصب مي‌گردد، ثبت شود تا مخالف و موافق، در صورت تمايل، با تفكيك كليات و هريك از مواد، در آن ورقه در ستون مخصوص، شخصاً ثبت نام ‌نمايند. حق تقدم نطق با كساني است كه ثبت نام كرده باشند كه در اين صورت، يك مخالف و يك موافق به ترتيب نطق خواهند كرد. درصورتي كه‌مخالف يا موافقي ثبت نام نكرده باشد، نمايندگان مخالف و موافق در مجلس مي‌توانند كتباً نوبت بگيرند و به تناوب صحبت كنند. اگر هيچ موافقي‌وجود نداشته باشد، مخالفان مي‌توانند به نوبت صحبت كنند و اگر مخالفي موجود نباشد غير از نماينده دولت و يا سخنگو به ‌عنوان موافق كسي صحبت‌ نخواهد كرد. ‌

تبصره - درصورتي كه موضوعي در دستور كار مجلس قرار گيرد و به دلائلي مطرح نشود و همان موضوع در جلسه بعد مجلس مطرح شود ثبت نام مخالف و موافق اوليه معتبر است.

ماده ۱۱۲ - مذاكرات كامل هر جلسه همراه با مصوبات ضبط و ثبت و حداكثر چهل و هشت ساعت پس از آن، بين نمايندگان توزيع مي‌شود.‌نماينده‌اي كه در صورت مشروح مذاكرات مطلبي برخلاف اظهارات او ثبت شده باشد، بطور اختصار مي‌تواند فقط نسبت به همان مورد در جلسه‌رسمي تذكر دهد و بعداً اصلاح آن قسمت از مذاكرات، در مجموعه مذاكرات مجلس درج مي‌شود. صورت مذاكرات جلسات بايد به امضاي رئيس يا‌نايب‌ رئيس مجلس كه آن جلسه را اداره نموده است برسد. ‌

ماده ۱۱۳ - هرگاه هنگام بحث در بارهٔ طرحها و لوايح ، رئيس جمهور و معاونان او، وزيران و معاونان آنان و همچنين سخنگويان كميسيون‌هاي‌ مربوطه لازم بدانند در موضوع موردبحث با رعايت مواد طرح شده صحبت كنند، برابر ضوابط و مدت تعيين شده در آيين‌نامه به آنان اجازه داده خواهد شد.

ماده ۱۱۵ ـ نمايندگان مى‏ توانند درباره مسائل مهم مملكتى يا بين‏ المللى يا مناسبت هاى خاص بيانيه صادر نموده و به رئيس جلسه تحويل نمايند. چنانچه بيانيه صادره به امضاء حداقل بيش از نصف مجموع نمايندگان برسد متن آن بدون ذكر اسامى نمايندگان در پايان جلسه علنى مجلس قرائت و طى نامه رسمى به مراجع ذى‏ربط ارسال خواهد شد و اسامى نمايندگان امضاءكننده بيانيه در مشروح مذاكرات چاپ مى‏شود.

تبصره ـ توزيع هرگونه نامه، گزارش، بروشور و امثال آن در صحن مجلس طبق دستورالعملى خواهد بود كه توسط هيأت رئيسه تصويب و به ‏اطلاع نمايندگان خواهد رسيد.

ماده ۱۱۶ - گزارش نهايي كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي پس از ارائه به هيأت رئيسه مجلس، درصورتي كه مربوط به عموم باشد، بدون‌ رعايت نوبت در دستور كار قرار مي‌ گيرد و در اولين جلسه علني قرائت خواهد شد.

ماده ۱۱۷ - روساي جمهور، نخست وزيران، رؤساي مجلس و مقامات عالي‌ رتبه كشورهاي ديگر كه به دعوت مقامات جمهوري اسلامي ايران به‌ايران مي‌آيند و بنا به صلاحديد همتاي آنان و تصويب هيأت رئيسه مجلس حضورشان در جلسه رسمي و علني به مصلحت باشد مي توانند در جلسه ‌حاضر و عنداللزوم سخنراني نمايند.اين موضوع قبل از شروع جلسه بايد به اطلاع نمايندگان برسد.

مبحث سوم – آراء

‌اول - كميت آراء

ماده ۱۱۸ـ مصوبات مجلس در جلسه رسمي و با رأي موافق اكثريت مطلق حاضران كه بيش از نصف نمايندگان حاضر است، معتبر مي باشد مگر در مواردي كه در قانون اساسي يا اين آيين نامه نصاب ديگري تعيين شده باشد.

ماده ۱۱۹ - كليه انتخاباتي كه در مجلس و كميسيون‌ها و شعب به عمل مي‌آيد، اعم از اينكه فردي يا جمعي باشد باستثناء انتخاب رئيس، كه با اكثريت مطلق عده حاضر انتخاب مي‌شود و موارد ديگري كه در اين آيين‌نامه حد و نصاب ديگري براي آن تعيين شده‌است با رأي اكثريت نسبي است و در صورت تساوي آراء، به تعداد مورد نياز از منتخبين به حكم قرعه تعيين مي‌شود. اسامي كليه نامزدها با تعداد آراء‌آنان توسط رئيس جلسه اعلام مي‌شود. ‌

ماده ۱۲۰- نصاب رأي‏گيرى در مجلس، كميسيون، كميته و شعبه در موارد مختلف به ‏شرح زير مي باشد:

الف ـ اكثريت چهار پنجم مجموع نمايندگان: ـ اصلاحات جزئى خطوط مرزى كشور. (اصل هفتاد و هشتم قانون اساسى).

ب ـ اكثريت سه چهارم مجموع نمايندگان: ۱ ـ توقف انتخابات و ادامه كار مجلس سابق در زمان جنگ و اشغال نظامى (اصل شصت و هشتم قانون اساسى). ۲ ـ مصوبات جلسه رسمى غيرعلنى (اصل شصت و نهم قانون اساسى).

ج ـ اكثريت دو سوم مجموع نمايندگان: ۱ - تصويب درخواست مراجعه به آراء عمومى. (اصل پنجاه و نهم قانون اساسى). ۲ - تصويب عدم كفايت رئيس جمهور. (اصل هشتاد و نهم قانون اساسى). ۳ - تصويب تقاضاى سه فوريت طرحها و لوايح.

د - اكثريت دو سوم نمايندگان حاضر: ۱ - تصويب آئين‏نامه داخلى مجلس و تفسير آن. ۲ - تصويب تشكيل جلسه رسمى غيرعلنى مجلس با رعايت ماده (۱۰۳) اين آئين نامه. ۳ - تصويب تقاضاى دوفوريت طرح ها و لوايح. ۴- تصويب موضوع اصل هفتاد و نهم قانون اساسي. ۵- اصلاح قانون برنامه توسعه درضمن لايحه بودجه و ساير طرح هاولوايح

ه‍ـ - اكثريت مطلق نمايندگان حاضر: ۱ - انتخاب رئيس مجلس (مرحله اول). ۲ - رأى اعتماد به وزيران. ۳ - رأى عدم اعتماد به وزيران. ۴ – طرح ها و لوايح و تفسير قوانين. ۵ - تصويب انجام تحقيق و تفحص. ۶ - تصويب تقاضاى يك فوريت طرح ها و لوايح. ۷- تغيير دستور هفتگي مجلس. ۸ - رأي به وارد بودن سؤال نمايندگان از وزير. ۹ - تصويب موضوعات اصول هفتاد و هفتم،هشتادم، هشتادودوم و هشتاد وسوم قانون اساسى ۱۰ - تصويب وضع قوانين آزمايشى و تصويب دائمى اساسنامه سازمان ها توسط كميسيون هاى مجلس و دولت طبق اصل هشتاد و پنجم قانون اساسى. ۱۱ - تعيين تعداد اعضاء كميته ها در كميسيون ها. ۱۲- تصويب اعتبارنامه نمايندگاني كه پرونده آنان به كميسيون تحقيق ارجاع شده است. ۱۳ـ حذف مواد، تبصره ها و بندها از گزارش كميسيون ها در جلسه علني
۱۴ـ تصويب افزايش تعداد مخالف و موافق يا وقت مذاكرات طرحها و لوايح مهم موضوع تبصره (۱) ماده (۱۰۸) ۱۵- ساير مواردى كه در اين آئين‏نامه و ساير قوانين براى آنها كلمات«تصويب» يا «موافقت مجلس» آورده شده و در اين آئين نامه نصاب آن مشخص نشده است.

و - اكثريت نسبى با حداقل رأي بيش از يك سوم نمايندگان حاضر: ۱- انتخاب اعضاء هيأت رئيسه شعبه . ۲- انتخاب نمايندگان جهت عضويت در كميسيون تلفيق، مشترك و هيأت تحقيق و تفحص. ۳- انتخاب اعضاء كميسيون تخصصي، تحقيق و تدوين آئين‏نامه داخلى در شعبه. ۴- تصويب تغيير كميسيون نمايندگان. ۵- انتخاب اعضاء كميسيون ويژه در مجلس. ۶ - انتخاب رئيس و دادستان ديوان محاسبات كشور.

ز - اكثريت نسبى: ۱- انتخاب رئيس مجلس(مرحله دوم) و ساير اعضاء هيأت رئيسه مجلس. ۲- انتخاب اعضاء حقوقدان شوراي نگهبان. ۳- انتخاب رئيس و اعضاء هيأت رئيسه كميسيون و كميته. ۴- انتخاب نمايندگان جهت نظارت در مجامع، شوراها و سازمان ها. ۵- انتخاب اعضاء كميته هاي هر كميسيون. ۶- انتخاب ده نفر از نمايندگان در اجراء اصل يكصدوهفتاد و هفتم قانون اساسي.

تبصره ـ نصاب رأي براي نسخ، حذف، لغو و اصلاح قوانين، نصاب تصويب آن است مگر مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت نصاب ديگري تعيين شده باشد.

‌دوم - كيفيت آراء

ماده ۱۲۱ - رأي‌گيري در مجلس به يكي از روشهاي ذيل انجام مي‌گيرد:
۱- با دستگاه الكترونيكي.
۲- علني با ورقه.
۳- مخفي با ورقه.
۴ ـ قيام و قعود.

تبصره ـ قبل از شروع رأي گيري بايد متن يا موضوع مورد بحث براي نمايندگان قرائت و يا اعلام و بلافاصله رأي گيري انجام شود. در صورتي كه متن اعلام شود و نياز به قرائت نباشد بايد متن رأي گيري شده در پاورقي مشروح مذاكرات به طور كامل آورده شود.
رئيس جلسه موظف است با اعلام شروع رأي گيري، از انجام اخطار، تذكر، نطق يا توضيح جلوگيري كند و پس از سي ثانيه از زمان شروع رأي گيري به فوريت نتيجه رأي گيري را اعلام نمايد.

ماده ۱۲۲ - هيأت رئيسه مجلس موظف است مجلس را به وسايل پيشرفته الكترونيكي مجهز نمايد تا شمارش عده حاضران در مجلس و اعلام‌ رأي مخالف، موافق و ممتنع با وسايل مذكور ممكن و ميسر گردد و نتيجه آراء را در معرض ديد نمايندگان قرار دهد. در موارد نقص فني دستگاهها‌حداكثر براي يك هفته رأي‌گيري با قيام و قعود يا طرق ديگر انجام خواهد شد. تمديد اين مهلت با تصويب مجلس خواهد بود. ‌

ماده ۱۲۳ - در مورد ذيل اخذ رأي علني با ورقه خواهد بود:
‌هرگاه حداقل ده نفر از نمايندگان به‌ جاي استفاده از دستگاه الكترونيكي و يا قيام و قعود رأي علني با ورقه را تقاضا نمايند. ابتدائاً بدون بحث نسبت به‌ درخواست، رأي‌گيري به عمل مي‌آيد و درصورت تصويب درخواست، اصل موضوع با ورقه و بطور علني به رأي گذاشته مي‌شود.

ماده ۱۲۴ - در رأي علني با ورقه، هر نماينده داراي سه‌ نوع كارت سفيد، كبود و زرد است كه اسم آن نماينده روي كارتها چاپ شده است. كارت‌ سفيد علامت قبول، كارت كبود علامت رد و كارت زرد علامت امتناع است. هنگام اخذ رأي علني با ورقه، نمايندگان كارت سفيد يا كبود يا زرد خودشان ‌را با نظارت دبيران در گلدانها مي‌ ريزند. نمايندگاني كه رأي ندهند و يا بعد از اعلام اخذ رأي از تالار جلسه خارج شوند، ممتنع محسوب مي‌شوند. ‌

تبصره - اسامي موافقين، مخالفين و ممتنعين و كساني كه در رأي‌گيري شركت نكرده و يا بعد از اعلام اخذ رأي از تالار خارج شده‌اند، بدون اينكه‌در جلسه قرائت شود، درصورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت مي‌گردد.

ماده ۱۲۵ - در موارد ذيل اخذ رأي مخفي با ورقه الزامي است:
۱ - انتخاب اعضاي هيأت رئيسه، حقوقدانان شوراي نگهبان، نمايندگان مجلس در نهادها و هيأت‌ها ، مجامع و شوراها و ساير انتخابات راجع به‌ اشخاص.
۲ - انتخابات داخلي شعب و كميسيون‌ها.
۳ - رأي اعتماد و عدم اعتماد به وزيران و هيأت وزيران و رأي عدم كفايت به رئيس جمهور.
۴ - رأي نسبت به اعتبارنامه نمايندگاني كه مورد اعتراض واقع شده اند.

تبصره - هيأت رئيسه موظف است كارتهاي مخصوصي براي رأي‌گيري مخفي تهيه و دراختيار نمايندگان قرار دهد. رأي‌گيري به وسيله هرگونه ‌ورقه و كارتي غير از اين اوراق معتبر نخواهد بود.

ماده ۱۲۶ - در مواردي كه نتيجه اخذ رأي با قيام و قعود بلافاصله توسط دونفر از‌ دبيران هيأت رئيسه و يا ظرف مدت پانزده دقيقه بعد از اعلام رأي مذكور توسط بيست و‌ پنج نفر از نمايندگان حاضر در مجلس مورد ترديد باشد بدون بحث با ورقه نسبت به ترديد ‌به عمل آمده رأي‌گيري خواهد شد. درصورتي كه درخواست ترديدكنندگان به تصويب ‌نصف به‌علاوه يك نمايندگان حاضر در جلسه برسد نتيجه آن ملاك عمل قرار خواهد ‌گرفت. چنانچه ترديد در پانزده دقيقه آخر جلسه باشد مي‌توان در جلسه بعد نسبت به ترديد رأي‌گيري نمود.

تبصره ۱ - ترديدكنندگان بايد اسامي خود را شخصاً در برگ مخصوصي در جايگاه‌ هيأت رئيسه ثبت و امضاء نمايند.

تبصره ۲ - ترديدكنندگان پس از گذشت مدت پانزده دقيقه از زمان رأي‌گيري ‌نمي‌توانند از درخواست خود انصراف بدهند.

‌سوم - اعلام نتيجه رأي ‌

ماده ۱۲۷ - به مجرد اعلام اخذ راي، توسط رئيس جلسه تعداد نمايندگان حاضر در جلسه به‌استناد دستگاه شمارش‌ گر اعلام و بلافاصله اخذ رأي‌ به عمل مي‌آيد. در موارد نقص فني دستگاه شمارش‌ گر عده حاضران مستند به شمارش اكثريت دبيران خواهد بود.

ماده ۱۲۸ - در كليه موارد، نتيجه رأي مجلس بايد صريحاً به ‌وسيلهٔ رئيس اعلام گردد.

ماده ۱۲۹ - اسامي كليه تقاضاكنندگان رأي مخفي يا رأي علني با ورقه درصورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.

باب دوم - وظايف و اختيارات مجلس شوراي اسلامي ‌

فصل اول - قانونگذاري

مبحث اول - طرحها و لوايح قانوني ‌

اول - طرحهاي قانوني

ماده ۱۳۰ - طرحهاي قانوني با امضاء و ذكر نام حداقل پانزده نفر از نمايندگان در مجلس به رئيس جلسه تسليم مي‌شود و پس از اعلام وصول و قرائت‌ عنوان آن توسط رئيس يا يكي از دبيران، در همان جلسه به كميسيون‌هاي مربوط ارجاع مي‌شود. اين طرحها پس از ارجاع به كميسيون‌هاي‌ ذي‌ربط چاپ و توزيع و نسخه‌اي از آن توسط رئيس براي وزير يا وزيران مربوط ارسال مي‌گردد. طرحها نيز همانند لوايح، بايد داراي موضوع و عنوان‌ مشخص باشند و دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه بوضوح درج شود و همچنين داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان طرح نيز باشد.

ماده ۱۳۱ - امضاء‌ كنندگان طرحهاي قانوني حق دارند در كميسيون مربوط كه طرح آنها مطرح است، براي اداي توضيح حاضر شوند و كميسيون‌ تاريخ بحث پيرامون طرح را كتباً به آنان اعلام مي‌نمايد.

ماده ۱۳۲ - پس از اعلام وصول طرح قانوني، چنانچه جمعي از امضاء‌ كنندگان تقاضاي كتبي استرداد آن را بنمايند بطوري كه امضاء‌كنندگان باقي‌مانده كمتر از پانزده نفر گردند، درصورتي كه تقاضاي استرداد قبل از تصويب طرح در شور اول باشد طرح مسترد و گزارش آن به مجلس داده خواهد شد‌ و در صورتي كه طرح در شور اول به تصويب رسيده باشد پس از توضيح يك نفر از تقاضاكنندگان و صحبت يك نفر مخالف، با رأي مجلس، طرح قابل ‌استرداد مي‌باشد.

ماده ۱۳۳ - اگر طرحي مورد تصويب مجلس يا كميسيون‌هاي موضوع اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي واقع نشد بدون تغيير اساسي تا‌ شش ماه ديگر نمي‌توان آن را مجدداً به مجلس پيشنهاد نمود مگر با تقاضاي كتبي پنجاه نفر نماينده و تصويب مجلس.

دوم - لوايح قانوني

ماده ۱۳۴ - لوايح قانوني كه ازطرف دولت به مجلس پيشنهاد مي‌شود، بايد؛
۱- داراي موضوع و عنوان مشخص باشد.
۲- دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه لايحه به ‌وضوح درج شود.
۳- داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان لايحه باشد.

ماده ۱۳۵ - طبق اصل هفتاد و چهارم (۷۴) قانون اساسي كليه لوايح قانوني تقديمي به مجلس بايد به امضاء رئيس جمهور و وزير يا وزراء مسؤول ‌رسيده باشد. درصورت نداشتن وزير مسؤول، امضاء رئيس جمهور كافي است.

ماده ۱۳۶ - لوايح قانوني با رعايت اصل هفتاد و چهارم (۷۴) قانون اساسي بايد در جلسه علني مجلس توسط وزير مربوط و يا نماينده دولت تقديم ‌گردد و درموقع طرح آن نيز بايد وزير مربوط يا يكي از وزراء به‌ تناسب موضوع حاضر باشد.
‌معاونان امور مجلس رئيس جمهور و وزراء و سازمان برنامه و بودجه، رئيس يا رابط امورمجلس شوراي عالي استانها كه رسماً به مجلس معرفي شده‌ باشند، مي‌توانند بجاي رئيس جمهور و وزراء در جلسات مجلس و كميسيون‌ها براي توضيح و دفاع لازم حضور يابند.

ماده ۱۳۷ - استرداد لوايح قانوني با تصويب هيأت وزيران به ترتيب ذيل امكانپذير خواهد بود:
۱ - درصورتي كه استرداد پيش از تصويب كليات لايحه در مجلس باشد رئيس جمهور كتباً با ذكر دليل آن را مسترد‌ مي‌نمايد و گزارش آن در جلسه علني اعلام مي‌شود.
۲ - درصورتي كه استرداد پس از تصويب كليات لايحه و در هر مرحله تا پيش از تصويب نهايي باشد، وزير مربوط يا يكي از معاونين رئيس جمهور به تناسب موضوع ضمن ارائه درخواست رئيس جمهور مي‌تواند با ذكر دليل در جلسه علني مجلس و صحبت يك نفر مخالف هر يك به‌مدت ده دقيقه و تصويب مجلس آن را مسترد نمايد.

ماده ۱۳۸ - يك نسخه از كليه طرحها و لوايحي كه تقديم مجلس مي‌شود پس از اعلام وصول ،از طريق رسانه ها در اختيار عموم قرار مي‌گيرد.

سوم - طرحهاي شوراي‌عالي استانها ‌

ماده ۱۳۹ - طرحهاي مصوب شوراي‌عالي استانها كه بايد داراي عنوان و مقدمه توجيهي مشخص و مواد متناسب باشد، مستقيما يا توسط دولت به‌ مجلس تقديم مي‌شود. وصول اين طرحها توسط رئيس جلسه يا يكي از دبيران اعلام و براي بررسي به كميسيون ذي‌ربط ارجاع و سپس چاپ و بين نمايندگان توزيع و‌ نسخه‌اي از آن نيز براي هيأت وزيران به منظور حضور و دفاع از مواضع خود ارسال مي‌شود.

تبصره - نحوه رسيدگي به اين طرحها و نيز تقاضاي استرداد آنها مشابه لوايح دولت خواهد بود.

‌چهارم - مقررات مشترك طرحها و لوايح ‌

ماده ۱۴۰- در ابتداي هر دوره قانونگذاري، هيأت رئيسه صورتي از طرحها و لوايحي را كه معوق مانده به وسيله معاونت قوانين تهيه مي‌ كند و در‌اختيار نمايندگان مي‌ گذارد و صورتي نيز براي دولت ارسال مي‌دارد. هر يك از طرحها و لوايح معوقه كه لزوم رسيدگي به آن به وسيله بيست و پنج نفر از‌ نمايندگان يا از طرف دولت تقاضا شود، طبق آيين‌ نامه به كميسيون‌هاي مربوطه ارجاع مي‌شود و كميسيون‌ها رسيدگي را به ترتيب مندرج در اين آيين‌ نامه‌انجام مي‌دهند. هرگاه شوراول آن طرحها يا لوايح قبلاً خاتمه يافته باشد رسيدگي به طرح يا لايحه با پيشنهاد كميسيون وتصويب مجلس يك شوري‌انجام خواهد شد. درصورت تغيير دولت، چنانچه دولت جديد رسماً استرداد لوايحي را اعلام كرده باشد، آن لوايح از جريان خارج خواهد شد.

ماده ۱۴۱ - نمايندگان مجلس و دولت نمي‌ توانند يك طرح يا لايحه قانوني را كه بيش از يك موضوع دارد به‌عنوان ماده واحده پيشنهاد و تقاضاي‌ تصويب نمايند. درصورتي كه طرح يا لايحه مشتمل بر بيش از يك موضوع باشد، بايد مواد و تبصره‌ها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گيرد. هيأت‌ رئيسه موظف است قبل از اعلام وصول طرحها و لوايح مفاد اين ماده را رعايت نمايد.لايحه بودجه سالانه كل كشور و متمم آن از اين قاعده مستثني است.

مبحث دوم – مراحل بررسي و تصويب طرحها و لوايح عادي ‌

ماده ۱۴۲- بررسي و تصويب كليه طرح ها و لوايح عادي يك شوري خواهد بود به جز مواردي كه در اين آئين نامه نحوه رسيدگي مشخص شده و يا به تشخيص هيأت رئيسه بررسي آنها به صورت دوشوري ضرورت داشته باشد.

تبصره – چنانچه نظر كميسيون مبني بر رد يا مسكوت ماندن طرح يا لايحه موضوع اين ماده باشد و درجلسه علني، كليات آن طرح يا لايحه به تصويب برسد اين گونه طرح ها و لوايح به كميسيون براي رسيدگي شوردوم ارجاع مي شود.

ماده ۱۴۳ - رئيس جلسه مكلف است وصول كليه طرحها و لوايح عادي را كه به مجلس تقديم مي‌شود با رعايت اصل هفتاد و پنجم (۷۵) قانون‌اساسي در همان جلسه و يا حداكثر دو جلسه بعد مجلس اعلام و همزمان به كميسيون‌هاي مربوطه ارجاع نمايد و به‌دستور وي فوراً تكثير و در اختيار‌نمايندگان قرار گيرد.

ماده ۱۴۴- رئيس مجلس شوراي اسلامي موظف است يك نسخه از طرحها و لوايح عادي و يك فوريتي را پس از اعلام وصول به كميسيون اصلي و كميسيون ‌هاي فرعي جهت رسيدگي به مواد مرتبط و همچنين به مركز پژوهش‌ هاي مجلس جهت رسيدگي و اظهار نظر كارشناسي ارجاع كند.
كميسيون‌ هاي فرعي موظفند حداكثر ظرف مدت پانزده روز از تاريخ ارجاع طرح يا لايحه عادي و ظرف مدت ده روز براي طرحها و لوايح يك‌ فوريتي نتيجه رسيدگي خود را طي گزارشي در مواد ارجاعي به كميسيون اصلي ارائه كنند. هريك از نمايندگان نيز مي ‌توانند پيشنهاد هاي خود را در مورد كليات و جزئيات طرحها و لوايح عادي ظرف مدت ده روز و در طرحها و لوايح يك ‌فوريتي ظرف مدت پنج روز از تاريخ توزيع طرح يا لايحه به كميسيون اصلي و كميسيون‌ هاي فرعي ارائه كنند.
مهلت كميسيون اصلي براي رسيدگي به كليات و جزئيات طرح يا لايحه عادي حداكثر سه ماه و در طرحها و لوايح يك‌ فوريتي حداكثر يك‌ ماه و نيم پس از تاريخ ارجاع است. چنانچه طرح يا لايحه با برگزاري جلسات عادي و فوق ‌العاده در مهلتهاي مذكور قابل رسيدگي نباشد با درخواست كميسيون و موافقت هيأت ‌رئيسه مجلس اين فرصت حداكثر تا دو برابر مدتهاي مذكور قابل تمديد است.

تبصره ۱ - در مواردي كه كميسيون يا كميسيون‌هايي به نحوه ارجاع طرح يا لايحه معترض باشند مراتب اعتراض خود را به هيأت رئيسه اعلام‌ مي‌كنند، هيأت رئيسه موظف است در اولين فرصت به موضوع رسيدگي و اتخاذ تصميم نمايد.

تبصره ۲- در پايان مهلت هاي تعيين ‌شده چنانچه گزارش كميسيون اصلي ارائه نشود، هيأت‌ رئيسه مجلس موظف است طرح يا لايحه را طبق نوبت در دستور هفتگي مجلس قرار دهد. در اين‌ صورت پيشنهادهاي موضوع اين ماده در جلسه علني مطرح مي ‌شود. در صورتي‌ كه گزارش كميسيون اصلي تا سه ‌روز قبل از شروع رسيدگي به طرح يا لايحه در جلسه رسمي مجلس بين نمايندگان توزيع گردد گزارش كميسيون جايگزين طرح يا لايحه مي‌شود. در اين صورت نمايندگان مي ‌توانند تا چهل و هشت ساعت پس ‌از توزيع گزارش كميسيون، پيشنهادهاي خود را شامل اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه در هر مورد، حذف كل ماده يا تبصره يا بند يا جزء به هيأت‌ رئيسه مجلس ارائه كنند تا با توزيع پيشنهاد، در جلسه رسمي مجلس مورد رسيدگي قرار گيرد.

تبصره ۳- چنانچه در كليات، نظر كميسيون‌ هاي فرعي با نظر كميسيون اصلي متفاوت باشد، در جلسه رسمي مجلس قبل از رأي ‌گيري براي كليات، سخنگو يا يكي از اعضاي آن كميسيون ‌ها مي‌ توانند نظر كميسيون خود را توضيح دهند.

تبصره ۴- در مواردي كه طرح يا لايحه طبق آيين ‌نامه به صورت دو شوري رسيدگي مي ‌شود در شور اول كليات و در شور دوم جزئيات طبق اين آيين ‌نامه رسيدگي مي‌شود.

ماده ۱۴۴ مكرر- همزمان با وصول طرحها و لوايح توسط كميسيون ‌ها در صورت ضرورت و با تصويب كميسيون اصلي، طرح يا لايحه به كار گروه كارشناسي مركز پژوهش ‌هاي مجلس شوراي اسلامي ارجاع مي ‌شود. رئيس مركز پژوهش‌ هاي مجلس موظف است متناسب با موضوع و مواد طرح يا لايحه كار گروهي جهت بررسي طرح يا لايحه ارجاعي، متشكل از كارشناسان آن مركز و اشخاص حقيقي و حقوقي صاحب ‌نظر اعم از نمايندگان فعلي و ادوار مجلس، كارشناس معاونت قوانين مجلس، ديوان محاسبات، مراكز علمي و پژوهشي حوزه و دانشگاه، دستگاههاي اجرائي، بخش خصوصي و دستگاههاي مرتبط با طرح يا لايحه، تشكيل دهد و در بدو كار رئيس و دبير آن را تعيين كند. رئيس كار گروه موظف است پس از بحث و بررسي كارشناسي در كار گروه و در صورت لزوم پس از مطالعه تطبيقي قوانين و مقررات و تجربيات ساير كشورها و با بررسي سوابق قانونگذاري و پيشنهادهاي كميسيون ‌هاي فرعي و نمايندگان، گزارش كار گروه را با رعايت اسناد بالادستي از جمله قانون اساسي، سند چشم ‌انداز، سياست ‌هاي كلي نظام و قانون برنامه توسعه، همراه با مشخصات اعضاي كار گروه به كميسيون اصلي ارائه كند. رئيس يا نماينده كار گروه موظف است با شركت در جلسات كميسيون از گزارش ارائه ‌شده دفاع كند. در صورت عدم نياز به قانونگذاري جديد در موضوع مورد بحث، رئيس كار گروه گزارش خود را با ذكر دلايل رد طرح يا لايحه به كميسيون اصلي ارائه مي‌ كند.

تبصره ۱- چنانچه رئيس مركز پژوهش ‌هاي مجلس از مجمع تشخيص مصلحت نظام و شوراي نگهبان جهت معرفي نماينده خود براي حضور در كار گروه موضوع اين ماده دعوت به ‌عمل آورد، مراجع مذكور در صورت تمايل مي ‌توانند شخص يا اشخاصي را از اعضاء يا غير اعضاء به مركز معرفي كنند. عدم معرفي يا حضور نيافتن نمايندگان مذكور، مانع از تشكيل كار گروه نيست.

تبصره ۲- ارجاع طرح يا لايحه به كار گروه موضوع اين ماده نافي مسؤوليت مركز پژوهش‌ هاي مجلس در ارائه نظرات كارشناسي به كميسيون ‌ها و جلسات رسمي مجلس مندرج در قانون شرح وظايف مركز پژوهش ‌هاي مجلس نخواهد بود.

تبصره ۳- حداكثر زمان رسيدگي به طرحها و لوايح عادي در مركز پژوهش‌ها يك ‌ماه و نيم پس از ارجاع و در طرحها و لوايح يك ‌فوريتي يك ‌ماه پس از ارجاع مي‌باشد. در صورت ضرورت اين فرصتها با درخواست مركز پژوهش ‌ها و تأييد كميسيون اصلي قابل افزايش است.

‌الف - بررسي طرحها و لوايح در كميسيون‌ها

ماده ۱۴۵ - كميسيون اصلي موظف است در رسيدگي به طرحها و لوايح از وزرا و يا بالاترين مقام دستگاههاي اجرائي مرتبط با موضوع، مركز پژوهش ‌ها، ديوان محاسبات، نمايندگان كميسيون‌ هاي فرعي و نمايندگاني كه در موعد مقرر پيشنهاد خود را ارائه نموده‌ اند و عنداللزوم نماينده بخش خصوصي اعم از اتاقهاي: بازرگاني و صنايع و معادن، كشاورزي، تعاون، اصناف، تشكلهاي كارگري، انجمن‌ ها و اتحاديه‌ ها و مجامع صنفي، صنعتي، معدني و كشاورزي حسب مورد دعوت نمايد و پس از رسيدگي گزارش خود را در مهلت مقرر به هيأت‌ رئيسه مجلس تقديم كند.

تبصره ۱ - كميسيون ها مي توانند گزارش طرح ها و لوايح مشابه يا با موضوع مشترك يا نزديك به هم را در يك گزارش به مجلس ارائه نمايند.

تبصره۲ـ گزارش چاپ شده كميسيون تا زماني كه در دستور هفتگي درج نشده باشد فقط با تصويب دوسوم اعضاي كميسيون و تأييد هيأت رئيسه مجلس قابل تغيير و اصلاح است و در صورت درج در دستور هفتگي قابل تغيير و اصلاح نيست.

ماده ۱۴۵ مكرر- پس از توزيع گزارش نهائي كميسيون اصلي توسط هيأت‌ رئيسه مجلس، كميسيون‌ هاي فرعي در موارد ارجاعي و نمايندگان مي ‌توانند ظرف مدت ده روز از تاريخ توزيع گزارش، پيشنهادهاي خود را در خصوص اصلاح، برگشت به طرح يا لايحه اصلي و پيشنهادهاي الحاقي در هر ماده و اجزاي آن، حذف كل ماده و اجزاي آن به هيأت ‌رئيسه مجلس ارائه كنند.

تبصره- گزارش كميسيون اصلي همراه با گزارش كميسيون‌ هاي فرعي و پيشنهادهاي نمايندگان موضوع اين ماده و ماده (۱۴۵) در مورد هر طرح يا لايحه و همچنين در موارد ارجاعي به كميسيون اصلي حين بررسي طرحها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت و در موارد اعاده‌ شده از شوراي نگهبان حداقل يك جلسه يا بيست و چهار ساعت قبل از رسيدگي در جلسه رسمي مجلس بايد بين نمايندگان مجلس توزيع شده باشد. درغير اين ‌صورت در آن جلسه قابل رسيدگي نيست.

ماده ۱۴۷ - پيشنهاد دهندگان مي‌توانند در كميسيون مربوطه حاضر شوند و توضيحات لازم را در باره پيشنهاد خود بدهند. كميسيون موظف است،‌حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح پيشنهاد، كتباً پيشنهاد دهندگان را به كميسيون دعوت كند. ‌

ماده ۱۴۸ - كميسيون‌ها موظفند، در موقع رسيدگي به طرحها و لوايح ، از وزراء و بالاترين مقام دستگاه ذي‌ربط دعوت به عمل آورند.

ماده ۱۴۹ - درجلسات كميسيون‌ها نمايندگاني كه عضويت در آن كميسيون را ندارند بدون داشتن حق رأي مي‌توانند حاضر شوند و در صورتي كه‌از طرف كميسيون براي اداي توضيح يا شركت در مذاكرات دعوت شده باشند بايد شركت نمايند ولي حق رأي ندارند.

ب - بررسي و تصويب طرحها و لوايح در مجلس

ماده ۱۵۰- در مواردي كه موادي از طرحها و لوايح و همچنين مصوبات اعاده ‌شده از شوراي نگهبان جهت رسيدگي به كميسيون اصلي ارجاع مي ‌شود، نمايندگان عضو كميسيون‌ هاي فرعي و ساير نمايندگان مي‌ توانند با حضور در كميسيون اصلي، در زمان اعلام شده توسط كميسيون نظرات و پيشنهادهاي خود را مطرح كنند.

تبصره۱ـ ارائه پيشنهادهاي نمايندگان در مواردي كه در اين آيين نامه به صراحت براي آن زمان ديگري تعيين شده است، مشمول حكم اين ماده نيست.

تبصره۲ـ اعضاي هر كميسيون مي توانند هنگام رسيدگي موارد ارجاعي به آن كميسيون، پيشنهادهاي خود را طرح نمايند.

تبصره۳ـ نمايندگان پيشنهاددهنده مي توانند در كميسيون مربوط حاضر شوند و توضيحات لازم را درباره پيشنهاد خود بدهند. كميسيون موظف است نمايندگاني كه حداقل بيست و چهار ساعت قبل از شروع رسيدگي، پيشنهاد خود را تحويل داده اند به صورت كتبي براي شركت در كميسيون و دفاع از پيشنهاد خود دعوت نمايد.

تبصره۴ـ طرحها و لوايحي كه به صورت دو شوري رسيدگي مي شود پيشنهادها در شور اول درباره كليات و در شور دوم درخصوص مواد پذيرفته مي شود.

تبصره۶ ـ معاونت قوانين موظف است به نحو مقتضي زمان رسيدگي به موضوعات ارجاعي در كميسيون را به اطلاع نمايندگان برساند.

ماده ۱۵۱-

۱- در ابتداء، ماده ‌واحده و يا هر يك از مواد يا اجزاء توسط يكي از اعضاي هيأت‌ رئيسه قرائت مي ‌شود. سپس پيشنهادهاي چاپ‌ شده كميسيون ‌هاي فرعي و نمايندگان به‌ ترتيب براي بازگشت به لايحه يا طرح، حذف كل يا جزء و پيشنهاد اصلاحي به‌ شرح فوق مطرح مي ‌شود و رأي ‌گيري به عمل مي‌ آيد. در اين مرحله پيشنهاد حذف كل يا جزء تا قبل از ورود به ماده در صحن پذيرفته مي ‌شود.

ب) پس از تصويب كليات، به جزئيات طرحها و لوايح به ترتيب زير رسيدگي مي‌ شود و در صورت وجود مخالف هر ماده، يك مخالف و يك موافق و پس از آن نماينده دولت و سخنگوي كميسيون هر يك حداكثر پنج دقيقه صحبت مي‌ كند.

۱- گزارش كميسيون اصلي در خصوص ماده ‌واحده يا هر يك از مواد و اجزاي آن به ترتيب مواد توسط يكي از اعضاي هيأت ‌رئيسه مجلس قرائت مي‌شود، درصورتي ‌كه نسبت به ماده‌ واحده يا هر يك از مواد و اجزاي آن پيشنهاد چاپ‌ شده وجود داشته باشد ابتداء مصوبه كميسيون اصلي در آن مورد رسيدگي مي‌شود و در صورت وجود مخالف، يك نفر مخالف و سپس يك نفر موافق و پس از آن نماينده دولت و سخنگوي كميسيون هر يك حداكثر پنج دقيقه صحبت خواهند كرد و نسبت به مصوبه كميسيون اصلي رأي ‌گيري مي ‌شود.

۲ - اگر پيشنهاد چاپ ‌شده ‌اي مطابق بند (۱) وجود نداشته باشد، مصوبه كميسيون اصلي در خصوص ماده ‌واحده، هر يك از مواد يا اجزاء‌ به رأي گذاشته مي‌ شود.

۳ - در صورت عدم تصويب موارد مذكور در بندهاي (۱) و (۲)، مجدداً پيشنهاد حذف در مجلس پذيرفته و در مورد آن رأي ‌گيري مي ‌شود.

۴ - پس از مراحل فوق، براي ماده مورد بحث با اصلاحات انجام‌ شده رأي‌ گيري به عمل مي ‌آيد و چنانچه به تصويب نرسيد، پيشنهادهاي جديد قابل طرح است و در صورت عدم وجود پيشنهاد جديد جهت بررسي مجدد به كميسيون اصلي ارجاع مي ‌شود.

۵ - در هر مرحله كه پيشنهاد اصلاح، ‌بازگشت به لايحه يا طرح و يا مصوبه كميسيون اصلي به تصويب مجلس برسد، پيشنهاد الحاقي مرتبط و غيرمغاير با مصوبه به تشخيص رئيس جلسه، به ترتيب كميسيون‌ هاي فرعي و نمايندگان مطرح و رأي‌ گيري به عمل مي ‌آيد.

۶ - نسبت به آن ‌دسته از مواد كه مجدداً به كميسيون اصلي ارجاع مي‌ شود، هر يك از نمايندگان مي ‌توانند در مهلت مقرر با حضور در كميسيون پيشنهادهاي خود را مطرح كنند. پس از چاپ و توزيع گزارش كميسيون اصلي در موارد ارجاعي به كميسيون، هر يك از نمايندگان مي ‌توانند تا دوازده ساعت پس از توزيع گزارش كميسيون اصلي پيشنهادهاي خود را جهت طرح در جلسه رسمي مجلس به هيأت ‌رئيسه مجلس ارائه نمايند.

تبصره- در صورت عدم آمادگي يا عدم حضور سخنگوي ‌كميسيون، به ترتيب رئيس يا يكي از نواب رئيس يا ساير اعضاي كميسيون به جاي وي از نظر كميسيون دفاع مي ‌كند.

ماده ۱۵۳ - در شور دوم در باره اصل مواد مذاكره به عمل نمي‌آيد مگر آنكه در گزارش كميسيون مواد جديدي اضافه شده باشد يا به تشخيص هيأت‌ رئيسه در بعضي مواد تغييرات اساسي داده شده باشد. در اين صورت مخالف و موافق از بين ثبت ‌نام ‌كنندگان در لوح يا دستگاه الكترونيك به قيد قرعه تعيين مي ‌شوند، كه هر يك مي ‌توانند به مدت پنج دقيقه صحبت كنند و در صورت لزوم سخنگوي كميسيون و نماينده دولت نيز صحبت مي‌كنند و آنگاه نسبت به ماده يا مواد مورد نظر رأي‌ گيري مي‌ شود.

ماده ۱۵۴ - چنانچه در شور دوم، كميسيون بعضي از مواد طرح يا لايحه را حذف و يا تغيير كلي داده باشد، هر يك از نمايندگان ميتوانند همان ماده‌را پيشنهاد نمايند و پس از صحبت يك مخالف و يك موافق و سخنگو كميسيون و نماينده دولت نسبت به ماده رأي‌ گيري مي‌شود. چنانچه اصل ماده ‌تصويب شد پيشنهادهاي اصلاحي كه قبلاً به كميسيون داده شده، قابل طرح و بحث و رأي‌ گيري خواهد بود.

ماده ۱۵۵ ـ ارجاع طرح يا لايحه يا مواردي از آن از جلسه علني به كميسيون به جز آنچه كه در اين آيين نامه به طور صريح تعيين شده است با پيشنهاد رئيس جلسه و تصويب مجلس انجام مي شود. ارجاع بايد به همان كميسيون گزارش دهنده صورت گيرد. كميسيون بايد فقط موارد ارجاعي را رسيدگي و گزارش خود را ظرف يك هفته به هيأت رئيسه تسليم نمايد تا با تعيين اولويت در دستور هفتگي درج شود.

ماده ۱۵۷- هنگام بحث نسبت به هر ماده، چنانچه بنا به درخواست كتبي هر يك از نمايندگان به تشخيص رئيس جلسه ابهامي در ماده مطرح‌ شده وجود داشته باشد، پيشنهاد رفع ابهام در جلسه پذيرفته و با صحبت يك مخالف و يك موافق هركدام به مدت حداكثر پنج دقيقه به رأي گذاشته مي ‌شود و يا موضوع جهت رفع ابهام توسط رئيس‌ جلسه به كميسيون اصلي ارجاع مي ‌گردد.

مبحث سوم - مراحل بررسي و تصويب طرحها و لوايح فوري

‌اول - كليات موضوع طرحها و لوايح فوري

ماده ۱۵۸ - طرحها و لوايح فوري عبارتند از يك فوريتي، دوفوريتي و سه فوريتي.

ماده ۱۵۹ - وقتي كه فوريت طرح يا لايحه‌اي تقاضا مي‌شود، پس از توضيح پيشنهاد كننده يا يكي از پيشنهاد كنندگان و اظهارات مخالف و موافق، ‌نسبت به فوريت، رأي گرفته مي‌شود. درصورتي كه تقاضاي فوريت ضمن طرح يا لايحه مطرح نشده باشد، پانزده نفر از نمايندگان نيز مي‌توانند كتباً‌ تقاضاي فوريت آن طرح يا لايحه را بنمايند. تصويب فوريت طرحها و لوايح با توجه به درجه فوريت به ترتيب ذيل مي‌باشد:
۱ - يك‌فوريت؛ با صحبت يك مخالف و يك موافق و با رأي اكثريت مطلق حاضران.
۲ - دو و سه فوريت؛ با صحبت دو مخالف و دو موافق و به ترتيب با رأي اكثريت دو سوم حاضران و دو سوم مجموع نمايندگان. ‌

تبصره - هيأت رئيسه موظف است طرحها و لوايح داراي فوريت را حداقل يكساعت قبل از طرح فوريت آنها در جلسه علني تكثير و دراختيار‌ نمايندگان قرار دهد. ‌

ماده ۱۶۰ - اصل بر عادي بودن رسيدگي طرحها و لوايح است. بنابراين فوريت آنها بايد مبين ضرورت و يا حالت استثنايي و مستند به دلائل ذيل ‌باشد:
۱ - يك فوريت؛ نياز فوري جامعه و اولويت طرح و يا لايحه مورد نظر نسبت به ساير موارد مطروحه.
۲ - دوفوريت؛ ضرورت جلوگيري از وقوع خسارت احتمالي و فوت فرصت.
۳ - سه فوريت؛ حالت كاملاً اضطراري و حياتي و براي مقابله سريع با خسارت حتمي.

ماده ۱۶۱ - در طرحها و لوايحي كه فوريت آنها تصويب شده باشد، ابتدا نسبت به اصل آن مذاكره مي‌شود و پس از آن براي ورود به شور در ماده ‌واحده يا مواد، رأي گرفته مي‌شود و آنگاه راجع به هر يك از مواد جداگانه مذاكره و اخذ رأي به عمل مي‌آيد.

ماده ۱۶۲ - با تقاضاي دولت يا پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس قبل از ورود به شور در ماده واحده يا مواد طرح و يا لايحه مي‌ توان از آن‌سلب فوريت بطور مطلق، و يا سلب يك فوريت از دو فوريت، و يا يك يا دو فوريت از طرحها و لوايح سه فوريتي نمود. تقاضاي فوريت يا سلب فوريت براي هر‌طرح و يا لايحه فقط يك‌ بار امكانپذير است.

دوم - طرحها و لوايح يك فوريتي

ماده ۱۶۳ - طرحها و لوايح يك فوريتي، پس از تصويب فوريت، به كميسيون‌هاي اصلي، فرعي ارجاع مي‌شود تا خارج از نوبت مورد بررسي و‌تصويب قرار گيرد. گزارش كميسيون درباره اين طرحها و لوايح حداقل چهل و هشت ساعت قبل از موقع طرح در مجلس چاپ و بين نمايندگان توزيع‌ مي‌شود.

ماده ۱۶۴ - طرحها و لوايح يك فوريتي يك شوري است و پس از وصول گزارش كميسيون، خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار مي‌گيرد و‌يك نوبت درباره آن شور به عمل مي‌آيد، بدين.‌ترتيب كه ابتدا نسبت به اصل و سپس در باب ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و اخذ رأي مي‌شود.‌

‌سوم - طرحها و لوايح دوفوريتي

ماده ۱۶۵ - نحوه رسيدگى به طرح ها و لوايح دو فوريتى به شرح زير مي باشد: ۱ ـ حداكثر چهار ساعت پس از تصويب فوريت، طرح يا لايحه چاپ و توزيع و به كميسيون ذي ربط ارجاع مي شود. ۲ ـ حداكثر بيست ساعت پس از تصويب فوريت، پيشنهاد نمايندگان به كميسيون مربوط تسليم مي شود. ۳ - گزارش كميسيون حداكثر سه روز كاري پس از تصويب فوريت، به هيأت ‌رئيسه ارسال مي‌ شود تا در دستور كار مجلس قرار گيرد. ۴ ـ حداقل يك ساعت قبل از شروع مذاكرات، پيشنهادهاي نمايندگان چاپ و توزيع مي شود.

تبصره ـ چنانچه كميسيون در مهلت فوق گزارش خود را ارائه ننمايد طرح يا لايحه در دستور كار مجلس قرار مي گيرد.

چهارم - طرحها و لوايح سه فوريتي

ماده ۱۶۷ - در طرحها و لوايح سه فوريتي، پس از تصويب فوريت بلافاصله كليات و سپس، در همان جلسه نسبت به ماده واحده يا هر يك از مواد مذاكره و رأي‌گيري‌ مي‌شود. ‌پيشنهاد نمايندگان قبل از ورود به ماده واحده يا هريك از مواد پذيرفته مي‌شود و نسبت به آنها پس از اظهارات يك مخالف و يك موافق و نماينده دولت‌ اخذ رأي به عمل مي‌آيد.

مبحث چهارم - بررسي طرحها و لوايح طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) ‌

ماده ۱۶۸ - در مواردي كه مجلس ضروري تشخيص دهد، طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) قانون اساسي اختيار تصويب آزمايشي بعضي از قوانين‌را كه جنبه دائمي دارند به كميسيون‌هاي خود و تصويب دائمي اساسنامه سازمانها، شركتها ، مؤسسات دولتي يا وابسته به دولت را به كميسيون‌هاي ‌خود يا به دولت تفويض مي‌كند. ‌

تبصره ۱- دولت بايد حداقل شش ماه قبل از پايان مدت آزمايشي قانون مذكور جهت تمديد يا تعيين تكليف دائمي آن، اقدام قانوني لازم را معمول دارد. هيأت رئيسه موظف است از طريق لايحه يا طرح ترتيبي اتخاذ نمايد كه تا پايان زمان آزمايشي، تعيين تكليف شده باشد. طرح يا لايحه مي تواند به صورت ماده واحده و بدون تغييرات يا با اصلاح موادي از قانون آزمايشي تنظيم شود.

تبصره ۲ - پس از انقضاء زمان آزمايشي ، اينگونه قوانين اعتبار قانوني نخواهند داشت.

تبصره ۳- مدت اجراء اصلاحيه هاي قانون آزمايشي و برنامه توسعه تابع مدت اجراء اصل قانون خواهد بود.

ماده ۱۶۹ - هرگاه دولت يا پانزده نفر از نمايندگان قبل از شروع رسيدگي نهايي در مجلس تقاضاي ارجاع طرح يا لايحه‌اي را طبق اصل هشتاد و پنجم (۸۵) به كميسيون يا كميسيون‌هاي‌ مجلس و يا دولت بنمايد، اين تقاضا در جلسه علني اعلام و در دستور هفتگي بعدي مجلس قرار مي ‌گيرد.

ماده ۱۷۰ - هنگام طرح تقاضاي مزبور در مجلس، نماينده دولت و يا نماينده منتخب تقاضاكنندگان، دلائل ضرورت ارجاع طرح و يا لايحه را‌ حداكثر به مدت ده دقيقه بيان مي‌ نمايد و سپس دو نفر مخالف و دو نفر موافق كه قبلاً ثبت ‌نام كرده‌اند و درصورت عدم ثبت نام، در مجلس نوبت‌ گرفته‌اند، هر يك به مدت ده دقيقه صحبت كرده و آنگاه رأي‌گيري مي‌شود.

ماده ۱۷۱ - پس از موافقت مجلس، طرح يا لايحه به كميسيون فرستاده مي‌شود. ترتيب رسيدگي اين قبيل طرحها و لوايح در كميسيون همان ترتيب ‌رسيدگي و تصويب طرحها و لوايح در مجلس خواهد بود، اما مناط در تصويب رأي حداقل دو سوم اعضاء كميسيون مي‌باشد.

ماده ۱۷۲ - پس از تصويب قانون در كميسيون‌ها، تعيين مدت اجراي آزمايشي آن در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت، به اين ترتيب كه قانون ‌مصوب كميسيون به همراه پيشنهاد مدت اجراء، چهل و هشت ساعت قبل از طرح در مجلس تكثير و دراختيار نمايندگان قرار گيرد. ‌هنگام طرح تعيين مدت در جلسه علني، درصورتي كه پيشنهاد ديگري نباشد، نسبت به پيشنهاد كميسيون رأي‌گيري مي‌شود. درغيراين صورت، نسبت‌ به پيشنهاد نمايندگان به ترتيب وصول در جلسه علني پس از صحبت يك مخالف و يك موافق رأي‌گيري خواهد شد.

ماده ۱۷۳ - در صورتي كه مجلس تصويب دائمي اساسنامه سازمانها، شركتها، مؤسسات دولتي و يا وابسته به دولت را به دولت واگذار كند.اساسنامه بايد در جلسات هيأت وزيران مطرح شود و به تصويب برسد ترتيب ‌رسيدگي و تصويب اساسنامه‌ هاي مذكور طبق آيين‌ نامه داخلي هيأت وزيران خواهد بود.

مبحث پنجم - تفسير قوانين

ماده ۱۷۴ - رسيدگي به طرحها و لوايح مربوط به شرح و تفسير قوانين عادي يك شوري است و مي‌تواند با فوريت مورد‌ مذاكره قرار گيرد، در تفسير قوانين بحث در كليات و جزئيات از هم تفكيك نمي‌ شود.

ماده ۱۷۵ - درصورتي كه استفساريه به‌ صورت عادي و يك فوريتي باشد، پس از گزارش كميسيون و توضيح سخنگو، يك مخالف و يك موافق، هر يك‌ به مدت ده دقيقه صحبت خواهند كرد. با پيشنهاد رئيس و يا ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس مدت صحبت و تعداد مخالف و موافق تا ۲ برابر قابل تغيير‌است. در مورد تفسير قوانين نماينده دولت هم مي‌تواند صحبت كند.

ماده ۱۷۶ - درصورتي كه گزارش كميسيون و همين‌ طور پيشنهادهاي ديگر كه به كميسيون رسيده است، به تصويب مجلس نرسد، هر نماينده ‌مي‌تواند نظر خود را كتباً به هيأت رئيسه بدهد. پيشنهادها به ترتيب وصول مورد بحث قرار مي‌گيرد و اگر پيشنهادي به تصويب نرسيد موضوع براي ‌بحث بيشتر به كميسيون ارجاع مي‌شود.

ماده ۱۷۷ - درصورتي كه تفسير بصورت دو فوريتي و سه فوريتي باشد همانند ديگر طرحها و لوايح دو فوريتي و سه‌ فوريتي مورد رسيدگي قرار‌ مي‌ گيرد.

مبحث ششم - نكات مشترك مربوط به بررسي طرحها و لوايح ‌

ماده ۱۷۸ - در مواردي كه طرح يا لايحه قانوني مربوط به امور داخلي مجلس نباشد، از طريق هيأت رئيسه به وزير يا مسؤول اجرائي مربوطه رسماً‌اطلاع داده مي‌ شود تا خود يا معاون او كه رسماً به مجلس معرفي شده در جلسه علني حاضر شود و در مذاكرات شركت نمايد. درصورت اطلاع و عدم ‌حضور وزير يا معاون بدون عذر موجه، ازطرف رئيس مجلس مؤاخذه خواهد شد. بهر صورت، در همان جلسه، حتي با عدم حضور وزير يا مسؤول‌ اجرائي مربوطه، طرح يا لايحه مورد بررسي قرار خواهد گرفت و اتخاذ تصميم خواهد شد. ‌

ماده ۱۷۹ - سوالات توضيحي نمايندگان، در شور اول يا دوم طرحها و لوايح كه مربوط به موضوعات مورد بحث باشد، در مجلس كتباً به رئيس‌ مجلس تقديم مي‌شود. رئيس اين سوالات را به سخنگوي كميسيون مربوط يا به نماينده دولت مي‌دهد تا به هنگام توضيح و يا توجيه به آن پاسخ داده شود.

ماده ۱۸۰ - درصورتي كه حداقل بيست و پنج نفر از نمايندگان تا قبل از اتمام رسيدگي نهايي در مجلس كتباً از مجلس تقاضا كنند كه طرح يا لايحه قانوني واصل شده به مجلس براي‌ مدت معيني مسكوت بماند، پس از توضيح يكي از پيشنهاد دهندگان به مدت پنج دقيقه و پاسخ آن از طرف يك مخالف به‌ مدت حداكثر پنج دقيقه،‌رأي گرفته مي‌شود. تقاضاي مسكوت ماندن لايحه بدون موافقت معاون حقوقي و امور مجلس رئيس جمهور يا وزير يا معاون امورمجلس ذي‌ربط پذيرفته نخواهد شد. ‌تقاضاي مسكوت ماندن در هر طرح و لايحه فقط براي يك مرتبه مجاز خواهد بود. هيأت رئيسه موظف است پس از گذشت مدت مسكوت ماندن،‌طرح يا لايحه را مجدداً در دستور كار مجلس قرار دهد. ‌

تبصره - چنانچه تقاضاي مسكوت ماندن براي انجام اصلاحات طرح يا لايحه باشد پس از تصويب مسكوت ماندن به كميسيون ذي‌ربط جهت‌ انجام اصلاحات ارجاع مي‌گردد. نحوه رسيدگي به اصلاحات همچون رسيدگي در شور دوم طرحها و لوايح خواهد بود.

ماده ۱۸۱ - اخطار راجع به منافي بودن طرحها و لوايح و ساير موضوعات مورد بحث در مجلس با قانون اساسي مقدم بر‌اظهارات ديگر است و مذاكرات در موضوع اصلي را متوقف مي‌كند. اين اخطار بايد قبل از رأي گيري و با استناد به اصل مربوطه حداكثر ظرف سه دقيقه به عمل آيد.‌درصورتي كه رئيس مجلس اخطار را وارد بداند بدون بحث از مجلس نظرخواهي مي‌نمايد چنانچه مجلس اخطار را وارد دانست رئيس نسبت به ‌پذيرش اصلاحات پيشنهادي يا حذف مورد اشكال يا ارجاع آن به كميسيون گزارش دهنده جهت بررسي مجدد اقدام خواهد كرد.

ماده ۱۸۲ - درصورتي كه نمايندگان نسبت به اجراي آيين‌ نامه داخلي مجلس تخلفي را كه مربوط به همان جلسه باشد مشاهده نمايند، حق دارند‌ بلافاصله مورد تخلف را قبل از رأي گيري و با استناد به ماده مربوطه بدون خروج از موضوع حداكثر ظرف سه دقيقه تذكر دهند و اگر مربوط به آن جلسه نباشد بعد از نطق‌ و يا پايان جلسه، قبل از اعلام ختم آن حداكثر ظرف سه دقيقه تذكر دهند چنانچه رئيس تذكر را وارد بداند‌ موظف است به آن ترتيب اثر دهد.

ماده ۱۸۳ـ اخطار و تذكر پس از رأي گيري در مجلس درباره موضوع رأي گيري شده پذيرفته نمي شود و مصوبات مجلس قابل تغيير يا اصلاح يا ارجاع به كميسيون نيست و بايد مراحل تعيين شده در اين آيين نامه اجراء شود.

مبحث هفتم - ارجاع مصوبات مجلس به شوراي نگهبان و مراحل‌رسيدگي آنها

ماده ۱۸۴ - كليه مصوبات مجلس رسماً به شوراي نگهبان فرستاده مي‌ شود. درصورتي كه شورا ظرف ده روز پس از وصول يا پس از انقضاي ده روز‌ تمديد مذكور در اصل نود و پنجم (۹۵) قانون اساسي، مخالفت خود را اعلام نكرد، طبق اصل نود و چهارم (۹۴) قانون اساسي، مصوبات از طرف‌ مجلس جهت امضاء و ابلاغ به رياست جمهوري ارسال مي‌شود. ‌

تبصره - روز وصول مصوبه و روز اعلام نظر شوراي نگهبان به مجلس جزء مهلت‌هاي مقرر محسوب نمي‌گردد.

ماده ۱۸۵ - مصوبات مجلس تا زمان اعلام نظر نهائي شوراي نگهبان از دستور خارج نمي‌شود. شوراي نگهبان، درصورت رد مصوبات مجلس،‌موظف است علت رد را صريحاً به مجلس گزارش نمايد تا بلافاصله تكثير و توزيع شود.

ماده ۱۸۶ - مصوبات عادي و يك فوريتي مجلس كه از طرف شوراي نگهبان رد شده به كميسيون مربوطه ارسال مي‌شود و با اعلام وقت قبلي با‌حضور نماينده شوراي نگهبان، موارد اعتراض براي اصلاح مورد بحث قرار مي‌گيرد. درصورت عدم حضور نماينده شوراي نگهبان در موعد اعلام شده، ‌كميسيون با ملحوظ نمودن نظر شوراي نگهبان كار خود را انجام مي‌دهد. ‌
نمايندگاني كه پيشنهاد اصلاحي داده‌اند، در اين مرحله مي‌توانند در كميسيون شركت نمايند. نظر كميسيون همراه پيشنهادهاي نمايندگان‌ در مجلس مطرح مي‌شود و طبق معمول شور دوم مورد بحث و رأي قرار مي‌گيرد.
‌چنانچه درمورد ماده‌اي، كميسيون نيز همراه پيشنهادهاي ديگر پيشنهاد داده باشد، اول پيشنهاد كميسيون به رأي گذاشته مي‌ شود و درصورت عدم ‌تصويب، پيشنهادهاي ديگر مطرح مي‌شود.
‌درصورت عدم تصويب پيشنهاد كميسيون و يا پيشنهادهاي قبلي نمايندگان در مجلس، پيشنهادهاي جديد پذيرفته مي‌شود و درباره آنها بحث و‌رأي ‌گيري به‌ عمل مي‌آيد.

تبصره ۱ - پس از ايراد شوراي نگهبان، دولت حق پيشنهاد اصلاح لايحه را ندارد مگر در موارد ايراد شوراي نگهبان.

تبصره ۲ - شوراي نگهبان نمي‌ تواند پس از گذشت مهلت‌ هاي مقرر و رفع ايراد در نوبت اول، مجدداً مغايرت موارد ديگري را كه مربوط به‌ اصلاحيه نمي‌ باشد بعد از گذشت مدت قانوني به مجلس اعلام نمايد مگر در رابطه با انطباق با موازين شرعي

تبصره ۳ - اگر با اصلاح ماده مورد ايراد شوراي نگهبان، ماده به كلي خاصيتش را از دست بدهد، مي‌توان آن را حذف كرد. ‌

ماده ۱۸۷ - پس از بررسي گزارش كميسيون كه در آن نظر شوراي نگهبان ملحوظ شده است و راي‌ گيري نسبت به آن، مصوبه مجدداً به شوراي‌ نگهبان ارسال مي‌شود. اگر اين مصوبه هنوز وافي به نظرات شوراي نگهبان نباشد، مجدداً در مجلس مطرح مي‌گردد، درصورتي كه مجلس با در نظر‌ گرفتن حفظ مصلحت نظام همچنان بر رأي خود باقي باشد رئيس مجلس مصوبه مذكور را به مجمع تشخيص مصلحت نظام ارسال مي‌دارد. مجمع‌ موظف است تنها در موارد اختلاف و ديگر موارد مربوط به آن اظهار نظر قطعي نموده و گزارش آن را جهت طي مراحل بعدي به رئيس مجلس اعلام ‌نمايد.

مبحث هشتم - طرحهاي تنقيحي

ماده ۱۹۲ مكرر ۱ - متن پيشنهادي معاونت قوانين مجلس شوراي اسلامي كه به ‌منظور تنقيح قوانين تهيه شده است، با امضاي حداقل پانزده نفر از نمايندگان به‌ عنوان طرحهاي تنقيحي به رئيس جلسه تقديم مي ‌شود. هيأت ‌رئيسه پس از اعلام وصول نسبت به ارجاع آن به كميسيون‌ هاي مربوط اقدام مي ‌كند.

ماده ۱۹۲ مكرر ۲ - گزارش طرحهاي تنقيحي به صورت يك ‌شوري و بدون تفكيك كليات و جزئيات در صحن مجلس مورد بحث و بررسي قرار مي‌ گيرد. پس از گزارش سخنگوي كميسيون و صحبت سه مخالف و سه موافق به ترتيب يك مخالف و يك موافق و توضيح معاون قوانين مجلس هر كدام به مدت ده دقيقه و توضيحات نهائي سخنگوي كميسيون به مدت پنج دقيقه، گزارش كميسيون به رأي گذاشته مي ‌شود.
در صورت عدم تصويب گزارش مزبور، مجدداً به كميسيون ارجاع مي ‌شود تا نسبت به اعمال اصلاحات اقدام و گزارش آن را به مجلس ارائه كند، تا حسب روال اين ماده رسيدگي شود.

تبصره - در صورتي‌ كه گزارش كميسيون داراي موارد (موضوعات) متعدد باشد، براي هر يك از موارد به تفكيك رأي ‌گيري مي ‌شود.

فصل دوم - نظارت

مبحث اول - نحوه بررسي و رأي اعتماد به هيأت وزيران

ماده ۱۸۸ - رئيس جمهور، ظرف دو هفته پس از انجام مراسم تحليف و يا بعد از استعفاء يا سقوط دولت، كتباً اسامي هيأت وزيران را به‌همراه شرح‌حال هر يك از وزيران و برنامه دولت تسليم مجلس مي‌ نمايد. رئيس مجلس مكلف است در اولين فرصت در جلسه علني وصول معرفي‌ نامه وزيران را‌ اعلام و پس از قرائت دستور تكثير آن را صادر نمايد.

ماده ۱۸۹ - يك هفته پس از معرفي دولت، براي بحث و بررسي خط مشي و اصول كلي برنامه دولت و اخذ رأي اعتماد براي هيأت وزيران‌ جلسات مجلس به‌ طور متوالي تشكيل مي‌گردد. با پيشنهاد رئيس و تصويب مجلس، جلسات بصورت صبح و بعد از ظهر برگزار خواهد شد. مجلس در‌اين جلسات نطق نخواهد داشت.

ماده ۱۹۰ - قبل از تشكيل اولين جلسه بررسي برنامه‌هاي دولت و اخذ رأي اعتماد هيأت وزيران، نمايندگان مخالف و موافق برنامه، خط مشي و‌اصول كلي و تركيب هيأت وزيران و نيز نمايندگان مخالف و موافق هريك از وزيران به تفكيك برنامه و هر وزير در برگه‌ هاي جداگانه ثبت نام مي‌نمايند. ‌
هريك از نمايندگان حق دارند تمام يا قسمتي از وقت خود را در اختيار نماينده ديگر قرار دهد. در شروع بحث در مورد هيأت وزيران، رئيس جمهور‌ برنامه دولت را تشريح و ضمن معرفي وزيران از تركيب هيأت وزيران دفاع خواهد نمود. پس از آن مجلس ، بررسي برنامه دولت و تركيب هيأت وزيران‌را با اظهارات پنج نفر از نمايندگان مخالف و پنج نفر از نمايندگان موافق با حفظ ترتيب يكنفر مخالف و يكنفر موافق و هر كدام براي مدت پانزده دقيقه‌ انجام خواهد داد. ‌
رئيس جمهور يا كساني كه او تعيين خواهد نمود به سوالات و اظهارات مخالفان پاسخ مي‌ دهند. مجموع مدت نطق اوليه رئيس جمهور و دفاعيات اخير‌ دو و نيم ساعت خواهد بود. در پي اظهارات و دفاعيات رئيس جمهور، مجلس شور در مورد برنامه‌ها و صلاحيت هر يك از وزيران را به صورت جداگانه‌ آغاز خواهد نمود. درمورد هر وزير دو نفر از نمايندگان مخالف و دو نفر از نمايندگان موافق با حفظ ترتيب يكنفر مخالف و موافق هركدام براي مدت‌ پانزده دقيقه فرصت خواهند داشت. پس از آن وزير و در صورت صلاحديد رئيس جمهور به مدت سي دقيقه براي دفاع از برنامه و صلاحيت وزير‌ مطروحه وقت خواهند داشت.
بحث و بررسي براي تك تك وزيران به ترتيب حروف الفباي وزارتخانه به همين شيوه انجام مي‌ گيرد، رئيس جمهور‌ مي‌ تواند با استفاده از وقت وزيران در پايان و به‌ طور يكجا از آنان دفاع نمايد. پس از آن رأي‌ گيري به عمل مي‌آيد و‌ شمارش و اعلام نتيجه آرا پس از رأي‌ گيري براي همه وزراء صورت خواهد گرفت. سوالات كتبي نمايندگان در طول مدتي كه برنامه دولت مطرح است‌ از طريق رئيس مجلس به رئيس جمهور يا وزير مربوط داده خواهد شد.

تبصره ۱ - در موارد معرفي يك يا چند وزير (‌كمتر از نصف مجموع وزراء) پس از نطق اوليه رئيس جمهور به مدت يكساعت بدون بحث در‌ كليات برنامه‌ها و تركيب هيأت‌ وزيران تنها در مورد برنامه‌ها و صلاحيت وزيران پيشنهادي به‌ ترتيب فوق‌الذكر اقدام خواهد شد.

تبصره ۲ - چنانچه مجلس به يك يا چند وزير رأي اعتماد نداد و يا وزارتخانه اي به هر دليل وزير نداشته باشد، رئيس جمهور موظف است با رعايت اصل يكصد و سي و پنجم (۱۳۵) قانون ‌اساسي حداكثر قبل از سه ماه فرد يا افراد ديگري را براي اخذ رأي به مجلس معرفي نمايد. ‌

ماده ۱۹۱ - درمورد اصول هشتاد و هفتم (۸۷) و يكصد و سي و ششم (۱۳۶) قانون اساسي، كيفيت رأي اعتماد به وزير يا هيأت وزيران و همه‌ مسائل مربوط به آن طبق اين آيين‌نامه خواهد بود.
‌تشخيص مسائل مهم و مورد اختلاف مذكور در اصل هشتاد و هفتم (۸۷) كه دولت مي‌تواند در زمينه آنها از مجلس رأي اعتماد بگيرد، با هيأت وزيران‌است.

مبحث دوم - نحوه بررسي اصول هشتاد و هشتم (۸۸) و ‌هفتاد و ششم
(۷۶) قانون اساسي

اول - تذكر و سؤال: ‌

الف – تذكر:

ماده ۱۹۲ - در كليه مواردي كه نماينده يا نمايندگان مطابق اصل هشتاد و هشتم (۸۸) قانون اساسي ، از رئيس جمهور يا وزير در باره يكي از‌وظايف آنان حق سؤال دارند، مي‌توانند درخصوص موضوع موردنظر به رئيس جمهور و وزير مسؤول كتباً تذكر دهند.
هيأت رئيسه خلاصه تذكر را در جلسه علني مجلس قرائت و متن كامل تذكر را به رئيس جمهور يا وزير مربوط ابلاغ مي نمايد.

تبصره ـ قبل از پايان هر جلسه علني حداكثر پنج نفر از نمايندگان مي‌توانند هر كدام به مدت دو دقيقه تذكر شفاهي دهند و در صورتي كه متقاضيان بيش از پنج نفر باشند به قيد قرعه تعيين مي‌شوند. نمايندگان نمي‌توانند در مدت يك ماه بيش از يك بار تذكر شفاهي دو دقيقه‌اي فوق را بدهند و حق واگذاري به نماينده ديگر را ندارند.

ب - سؤال: ‌

ماده ۱۹۳- نحوه رسيدگي به سؤال نماينده از وزير به شرح ذيل خواهد بود:

۱- هر نماينده مي تواند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از وزير مسؤول در باره وظايف او سؤال نمايد سؤال بايد كتبي و صريح بوده و در فرم مخصوص كه هيأت رئيسه تهيه مي نمايد توسط نماينده تنظيم و به هيأت رئيسه تسليم شود. هيأت رئيسه موظف است سؤال را فوري به كميسيون تخصصي ذي ربط ارسال نمايد.

۲- كميسيون موظف است حداكثر ظرف مدت پانزده روز پس از وصول سؤال، جلسه اي با حضور وزير و سؤال كننده تشكيل دهد و با استماع نظرات سؤال كننده و وزير و بررسي هاي لازم، به موضوع رسيدگي كند.

۳- چنانچه سؤال كننده، توضيحات وزير را قانع كننده نداند، كميسيون با تعيين قلمرو «ملي» يا «منطقه اي» سؤال، بلافاصله نسبت به ارجاع سؤال ملي به هيأت رئيسه جهت اعلام وصول در اولين جلسه علني اقدام مي نمايد.

۴- در رابطه با سؤال منطقه اي، كميسيون موظف است حداكثر ظرف مدت ده روز نسبت به ارائه راه حل و ارسال گزارش به هيأت رئيسه مجلس و رئيس جمهور (توسط رئيس مجلس) اقدام نمايد. هيأت رئيسه مساعي لازم نسبت به حل موضوع سؤال منطقه اي را به عمل مي آورد. چنانچه پس از پانزده روز از ارجاع نامه كميسيون، نماينده سؤال كننده همچنان موضوع را حل و فصل نشده بداند، از هيأت رئيسه درخواست طرح سؤال منطقه اي در جلسه علني را مي نمايد. هيأت رئيسه موظف است در اولين جلسه علني، سؤال منطقه اي را اعلام وصول و فوري به وزير ابلاغ و به كميسيون ذي ربط ارسال نمايد. كميسيون موظف است ظرف يك هفته گزارش نهايي را به هيأت رئيسه ارائه نمايد.

۵- طبق اصل هشتاد و هشتم (۸۸) قانون اساسي، وزير مورد سؤال مكلف است حداكثر ظرف مدت ده روز از تاريخ ابلاغ سؤال در مجلس حضور يافته و به سؤال پاسخ دهد مگر آن كه وزير به صورت رسمي و با عذر موجه تقاضاي تأخير حداكثر براي مدت ده روز داشته باشد.

تبصره۱ـ در صورت درخواست نماينده يا نمايندگان سؤال كننده، كميسيون مي تواند بررسي سؤال را حداكثر به مدت يك ماه به تعويق بيندازد.

تبصره۲ـ هيأت رئيسه مكلف است هرگاه تعداد سؤالات قابل طرح در صحن علني ايجاب نمايد يك جلسه علني در هفته را به پاسخگويي به سؤالات اختصاص دهد.

تبصره۳ـ هيأت رئيسه مي تواند كليه سؤالات يك نماينده از يك وزير را كه آماده طرح در جلسه علني باشد در يك جلسه در دستور قرار دهد. در اين صورت حداكثر زمان اختصاص داده شده نبايد از يك ساعت بيشتر شود كه به همان ترتيب و تناسب طرح سؤال از وزير در جلسه علني، به نماينده و وزير تخصيص مي يابد.

تبصره ۴ - جهت رعايت حق نمايندگان براي ايفاي وظايف نظارتي، هيأت ‌رئيسه موظف است ترتيبي اتخاذ نمايد تا سؤالات نمايندگاني كه در مجلس طرح نشده يا تعداد كمتري از سؤالات آنان در دستور قرار گرفته است، با اولويت بررسي و در دستور كار قرار گيرد.

۱۹۴- در جلسه علني ابتدا گزارش كميسيون متضمن طرح سؤال و بررسي هاي انجام شده توسط سخنگو كميسيون به مدت حداكثر پنج دقيقه مطرح مي شود سپس وزير و نماينده سؤال كننده به ترتيب و هركدام به مدت حداكثر پانزده دقيقه توضيحات خود را ارائه مي دهند و در صورت قانع نشدن نماينده، رئيس جلسه نظر مجلس را در اين مورد اخذ مي كند. در صورتي كه اكثر نمايندگان حاضر از پاسخ وزير قانع نشوند، به منزله وارد ‌بودن سؤال است و رئيس مجلس موظف است موضوع را به رئيس ‌جمهور جهت رسيدگي ارجاع دهد.

تبصره ۱– عدم حضور وزير در مجلس و كميسيون به منزله وارد بودن سؤال مي باشد.

تبصره ۲- سؤال كننده يا وزير مي توانند از وقت خود در جلسه علني طي دو نوبت استفاده نمايند

تبصره ۳- گزارش كميسيون حداقل بيست و چهار ساعت قبل از طرح سؤال در مجلس بايد چاپ و بين نمايندگان توزيع شود.

تبصره ۴- در صورتي كه سؤال توسط چند نماينده تنظيم گردد، نماينده منتخب سؤال كنندگان جهت توضيح سؤال در كميسيون و صحن علني بايد در فرم مربوط به سؤال مشخص گردد در صورت عدم توافق سؤال كنندگان، نماينده آنها توسط يكي از اعضاء هيأت رئيسه به قيد قرعه انتخاب خواهد شد.

تبصره ۵- سؤال مي تواند شامل اجزاء متعدد باشد.

تبصره۶ ـ با تغيير وزير، سؤالاتي كه به تشخيص كميسيون تخصصي، مربوط به عملكرد فردي وزير است از دستور كار خارج مي شود و گزارش آن به هيأت رئيسه ارائه مي گردد.

ماده ۱۹۵ - چنانچه در هر دوره مجلس، سه بار با رأي اكثريت نمايندگان حاضر سؤالات نمايندگان از هر وزير وارد تشخيص داده شود طرح استيضاح وزير درصورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي و آئين نامه داخلي در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت.

ماده۱۹۶ـ براساس اصل هشتاد و هشتم (۸۸) قانون اساسي، در صورتي كه حداقل يك ‌چهارم كل نمايندگان بخواهند درباره يك يا چند وظيفه رئيس‌ جمهور سؤال كنند، بايد سؤال يا سؤالات خود را به طور صريح و روشن و مختصر همگي امضاء و به رئيس مجلس تسليم نمايند. رئيس مجلس موضوع را در اسرع وقت به كميسيون‌هاي تخصصي مربوط ، ارجاع مي‌نمايد. هر كميسيون موظف است حداكثر ظرف يك هفته با حضور نماينده معرفي شده رئيس ‌جمهور به آن كميسيون و نماينده منتخب سؤال ‌كنندگان تشكيل جلسه دهد. در اين جلسه نماينده رئيس ‌ جمهور پاسخ مقتضي را از طرف رئيس ‌جمهور ارائه خواهد نمود تا به نمايندگان سؤال‌ كننده گزارش شود.
پس از يك هفته از طرح سؤال در كميسيون يا كميسيون‌ ها چنانچه هنوز حداقل يك ‌چهارم كل نمايندگان مجلس از سؤال خود منصرف نشده باشند رئيس مجلس موظف است در اولين جلسه سؤال يا سؤالات آنان را قرائت و فوراً براي رئيس ‌جمهور ارسال كند. اين سؤال يا سؤالات ظرف چهل و هشت ساعت تكثير و در دسترس نمايندگان قرار مي‌گيرد.

تبصره۱ـ تعداد سؤالات نبايد از پنج سؤال بيشتر باشد.

تبصره۲ـ پس از ارسال سؤال يا سؤالات براي رئيس‌جمهور، كاهش امضاء‌ها سبب خروج سؤال يا سؤالات از دستور نمي‌گردد.

ماده۱۹۷ـ رئيس‌ جمهور موظف است ظرف يك ماه از تاريخ دريافت سؤال يا سؤالات، در جلسه علني مجلس حضور يابد و به سؤال يا سؤالات مطروحه نمايندگان پاسخ گويد مگر با عذر موجه با تشخيص مجلس شوراي اسلامي. مدت طرح سؤال يا سؤالات از طرف نمايندگان منتخب سؤال‌ كنندگان حداكثر سي دقيقه و مدت پاسخ رئيس ‌جمهور حداكثر يك ساعت است كه طرفين مي‌توانند وقت خود را به دو بخش تقسيم نمايند. در اين صورت همه سؤالات و پاسخها در بخش اول وقت هر يك از دو طرف بيان مي‌شود و در بخش دوم ابهامات سؤال‌ كنندگان و پاسخهاي رئيس‌ جمهور مطرح مي‌گردد.

تبصره ـ پس از اين مرحله، درباره پاسخ رئيس‌ جمهور به هر يك از سؤالات از نظر قانع‌ كننده بودن به صورت جداگانه رأي‌گيري مي‌شود.
چنانچه اكثريت نمايندگان حاضر در جلسه از پاسخ رئيس ‌جمهور به سؤالي قانع نشده باشند و موضوع مورد سؤال، نقض قانون و يا استنكاف از قانون محسوب شود، آن سؤال به قوه قضائيه ارسال مي‌شود.

دوم - تحقيق و تفحص

ماده ۱۹۸ - هرگاه نماينده اي، تحقيق و تفحص در هر يك از امور كشور را لازم بداند تقاضاى خود را به صورت كتبي به هيأت رئيسه مجلس تسليم نموده و هيأت ‏رئيسه ظرف چهل و هشت ساعت آن را به كميسيون تخصصى ذي‏ربط جهت رسيدگى ارجاع مى‏نمايد. كميسيون موظف است حداكثر ظرف دو هفته از تاريخ وصول، اطلاعاتى را كه در اين زمينه كسب نموده در اختيار متقاضى يا متقاضيان قرار دهد. درصورتى كه متقاضى يا متقاضيان، اطلاعات كميسيون را كافى تشخيص ندهند، كميسيون موظف است ظرف يك هفته از متقاضى يا متقاضيان و بالاترين مقام دستگاه اجرائى ذي‏ربط دعوت به عمل آورد و دلايل ضرورت تحقيق و تفحص و نظرات مقام فوق الذكر را استماع نمايد و تا مدت ده روز گزارش خود را مبنى بر تصويب يا رد تقاضاى تحقيق و تفحص به هيأت رئيسه مجلس ارائه دهد. اين گزارش خارج از نوبت در دستور هفته بعد مجلس قرارمى ‏گيرد و پس از توضيح سخنگو كميسيون و صحبت نماينده متقاضي تحقيق و تفحص هر كدام حداكثر به مدت ده دقيقه، گزارش كميسيون بدون بحث به رأى گذاشته خواهد شد. در صورت تصويب انجام تحقيق و تفحص، موضوع به همان كميسيون تخصصى ذي‏ربط جهت رسيدگى ارجاع مى ‏گردد. كميسيون موظف است در مدت بيست روز اعضاء هيأت تحقيق و تفحص را كه حداقل يازده و حداكثر پانزده نفر خواهند بود از بين نمايندگان تعيين و به رئيس مجلس جهت صدور ابلاغ معرفى نمايد. چنانچه متقاضيان تحقيق و تفحص كمتر از پنج نفر باشند كليه آنان عضو هيأت خواهند بود، در غير اين صورت حداقل پنج نفر از اعضاء هيأت از ميان متقاضيان تحقيق و تفحص انتخاب خواهند شد. اعضاء هيأت از ميان خود يك رئيس، دو نايب رئيس و يك منشى انتخاب مى‏ كنند. هيأت حداكثر در مدت يك ماه پس از پايان مهلت تحقيق و تفحص، گزارش خود را به كميسيون تسليم مى ‏نمايد. كميسيون موظف است ظرف يك ماه گزارش هيأت را در جلسه مشترك اعضاء كميسيون و هيأت مطرح و گزارش نهايي را جهت قرائت در مجلس براي مدت نيم ساعت تنظيم و پس از تصويب به هيأت رئيسه ارسال نمايد. قبل از رأي گيري در رابطه با گزارش نهايي، وزير يا مقام مسؤول از عملكرد خود دفاع خواهد نمود. هيأت رئيسه موظف است گزارش كميسيون را در دستور هفته بعد كارى مجلس قرار دهد تا توسط سخنگو كميسيون قرائت گردد.

تبصره ۱ – موضوع تحقيق و تفحص با تشخيص هيأت رئيسه بايد صريح و قابل رسيدگي باشد.

تبصره ۲ - هيأت تحقيق و تفحص مي تواند از كارشناسان مورد وثوق با تأييد هيأت رئيسه مجلس استفاده نمايد. هيأت رئيسه موظف است تنخواه مورد درخواست هيأت را دراختيار رئيس هيأت قرار دهد تا براساس تصميمات هيأت هزينه و با تأييد هيأت رئيسه به هزينه قطعى منظور شود.

تبصره ۳- چنانچه وزير يا بالاترين مقام دستگاه مورد تحقيق و تفحص تغيير كرده باشد و تحقيق و تفحص مربوط به عملكرد دوران مسؤوليت آنان باشد بايد امكان دسترسي آنها به اسناد و مدارك جهت پاسخگويي فراهم گردد.

تبصره ۴- كليه مكاتبات هيأت با امضاى رئيس هيأت و درغياب او نايب‏ رئيس معتبر خواهد بود.

تبصره ۵- كميسيون موظف است همزمان با ارائه گزارش نهايي به هيأت رئيسه، كليه اسناد، مدارك و پرونده هاي تحقيق و تفحص و يك نسخه از گزارش نهايي را به كميسيون اصل نودم (۹۰) قانون اساسي جهت اقدام قانوني و نيز حفظ و بايگاني اسناد ارسال نمايد.

تبصره ۶- ارائه و انتشار هرگونه اطلاعات مربوط به تحقيق و تفحص به هر شكل و عنوان از طرف اشخاص حقيقي و حقوقي و اعضاء هيأت تحقيق و تفحص تا زمان چاپ گزارش جهت قرائت در صحن علني ممنوع مي باشد.

تبصره ۷- تحقيق و تفحص مجلس شامل شوراي نگهبان، مجلس خبرگان رهبري، مجمع تشخيص مصلحت نظام و پرونده هاي جرياني مراجع قضائي و امور ماهيتي قضائي نمي شود و در مورد دستگاه هايي كه زير نظر مقام معظم رهبري هستند با اذن معظم له امكان تحقيق و تفحص توسط مجلس وجود دارد.

تبصره ۸ -مهلت انجام تحقيق و تفحص شش ماه از تاريخ صدور ابلاغ اعضاء هيأت توسط رئيس مجلس مي باشد. در صورت ضرورت با درخواست هيأت و تصويب هيأت رئيسه مجلس تا شش ماه ديگر قابل تمديد مي باشد.

۱۹۹ - در صورتي كه جلسه مشترك هيأت تحقيق و تفحص و كميسيون تخصصي تخلفات موضوع تحقيق را مهم و مسؤول دستگاه يا سازمان را مقصر تشخيص دهد، طرح استيضاح وزير مربوطه در صورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي در دستوركار مجلس قرار خواهد گرفت. هيأت رئيسه موظف است در اولين جلسه علني موضوع استيضاح را اعلام وصول و حداكثر تا مدت ده روز در دستور جلسه علني قراردهد در اين صورت سخنگو كميسيون حداكثر به مدت نيم ساعت گزارش مي دهد و سپس طبق مواد مربوط به استيضاح عمل خواهد شد.

ماده ۲۰۰ - در صورتي كه در گزارش كميسيون، تخلف احراز و درخواست تعقيب شود متخلف توسط هيأت رئيسه مجلس حسب مورد به قوه قضائيه يا مراجع رسيدگي به تخلفات اداري معرفي‌ مي‌شود تا خارج از نوبت تقاضاي كميسيون را مورد رسيدگي قرار داده و نتيجه آن را به كميسيون اعلام‌ نمايد.

تبصره ـ در صورت ارجاع گزارش به قوه قضائيه، كميسيون موظف است خلاصه گزارش را كه در آن موضوع تخلف، نوع جرم، دلايل توجه اتهام به متهم و مستندات قانوني مشخص شده است، تهيه نمايد. اين گزارش در يكي از شعب دادگاه رسيدگي به امور كيفري تهران طبق مقررات به صورت خارج از نوبت مورد رسيدگي قرار مي گيرد و حداكثر ظرف سه ماه رأي مقتضي صادر مي شود.

ماده ۲۰۱ - مسؤولان دستگاه مورد تحقيق و تفحص و كليه دستگاههاي اجرائي، قضائي و نهادهاي انقلاب اسلامي موظف به فراهم نمودن‌ امكانات و تسهيلات مورد نياز هيأت و در اختيار گذاردن اطلاعات و مدارك درخواستي هيأت مي‌ باشند و درصورت عدم همكاري، مسؤولان دستگاه ‌ذي‌ ربط متخلف و مجرم محسوب مي‌گردند و با شكايت هيأت تحقيق و تفحص، مورد تعقيب قضائي قرار خواهند گرفت.

مبحث سوم - نحوه بررسي موارد خاص و مهم

‌اول - نحوه تصويب معاهدات و قراردادهاي بين‌المللي ‌

ماده ۲۰۲ - در تقديم لوايح قانوني كه در آنها، دولت تقاضاي تصويب عهد نامه، مقاوله‌ نامه، قرارداد و يا موافقتنامه بين‌المللي و يا الحاق به پيمانهاي ‌بين‌المللي را دارد، متن كامل آنها بايد جهت بررسي ضميمه لوايح تقديمي مذكور باشد.

ماده ۲۰۳ - موارد مذكور در ماده (۲۰۲) پس از اعلام وصول در مجلس، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع مي‌ شود و به كميسيون مربوطه‌ارجاع مي‌ گردد.

ماده ۲۰۴ - در صورتي كه دولت براي موارد مذكور در ماده (۲۰۲) قيد مهم قائل شده باشد و يا كميسيون مربوط تا يك هفته پس از وصول و يا ‌پانزده نفر نمايندگان، چنين قيدي را پيشنهاد كنند، رسيدگي به اين قيد بلافاصله در دستور كار مجلس قرار مي‌گيرد تا پس از پيشنهاد و اظهارات يك‌ مخالف و يك موافق
(‌هر يك پنج دقيقه) به رأي گذاشته شود.

ماده ۲۰۵ - درصورتي كه قيد اهميت به ‌تصويب مجلس نرسد يا در اين باره از ناحيه دولت يا كميسيون مربوط يا پانزده نفر از نمايندگان تقاضايي به‌ عمل نيايد عهدنامه، مقاوله ‌نامه، قرارداد و يا موافقتنامه، عادي تلقي شده و مجلس به ‌صورت يك شوري آن را مورد رسيدگي قرار خواهد داد،‌بدين ‌ترتيب كه پس از صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (‌هركدام حداكثر به مدت پانزده دقيقه) و صحبت سخنگوي كميسيون و نماينده ‌دولت به رأي گذاشته مي‌شود.

ماده ۲۰۶ - درصورتي كه مجلس قيد اهميت را تصويب كند، رسيدگي به آن دو شوري و به ‌ترتيب زير خواهد بود:
۱- در شور اول در باره كليات، با درنظرگرفتن مواد مربوطه، بحث و اعتراضات وارده به بعضي از شرايط و مواد قرارداد به عنوان پيشنهاد كتبي به ‌كميسيون ارجاع خواهد شد. اين پيشنهادها بايد بيست و چهار ساعت قبل از طرح در كميسيون، چاپ و بين نمايندگان توزيع شود.
۲- در شور دوم، كميسيون، موارد اعتراض و پيشنهادهاي نمايندگان و همچنين نظر خود را در باره اين موارد، همراه با تصويب و يا رد مواد، بدون‌ وارد كردن تغييرات، در مجلس مطرح مي‌ كند، آنگاه در باره موارد اعتراض نمايندگان، كه بطور كتبي و در مهلت مقرر به كميسيون داده شده باشد،‌به ‌ترتيب، نماينده اعتراض كننده، يك مخالف و يك موافق، هركدام به مدت پنج دقيقه، صحبت مي‌ كنند و سپس درباره وارد بودن يا نبودن اعتراض‌ رأي‌ گيري به عمل مي‌آيد. پس از پايان يافتن رأي ‌گيري نسبت به اعتراضات، در صورتي كه مجلس آنها را وارد بداند، دولت موظف مي‌ شود در مسائل‌ مورد اعتراض با طرف متعاهد مجدداً وارد مذاكره و گفتگو شود. در اين صورت، لايحه تا پايان مذاكرات مجدد در دستور مجلس باقي خواهد بود. در‌صورت قبول اعتراضات و پيشنهادها متن اصلاحي تصويب شده تلقي خواهد شد و در غيراين صورت، آخرين پيشنهاد دولت در مورد اصل قرارداد با‌ صحبت يك مخالف و يك موافق، هر يك به مدت پنج دقيقه، در مجلس به رأي گذاشته خواهد شد.

دوم - اصلاح جزئي در خطوط مرزها

ماده ۲۰۷ - در لايحه تقديمي مربوط به اصلاح جزئي در خطوط مرزي، متن كامل عهدنامه بين‌المللي آن، كه براساس اصل هفتاد و هشتم (۷۸)‌ قانون اساسي تنظيم شده باشد، جهت بررسي بايد ضميمه گردد. متن اين عهدنامه پس از اعلام وصول، بلافاصله چاپ و بين نمايندگان توزيع و همزمان‌ به كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي ارجاع مي‌شود.

ماده ۲۰۸ - كميسيون مذكور در مادهٔ قبل، پس از كسب نظر مشورتي كميسيون قضائي و حقوقي و با دعوت از نماينده شوراي‌ عالي امنيت ملي و‌نمايندگان پيشنهاد دهنده، به بررسي همه‌ جانبه موضوع مي‌ پردازد و ظرف يك‌ ماه گزارش تفصيلي خود را مبني‌ بر قبول يا رد عهد نامه به ضميمه ‌پيشنهادهاي اساسي به هيأت رئيسه ارسال مي‌دارد.

ماده ۲۰۹- لوايح مربوط به عهدنامه‌ هاي اصلاح جزئي در خطوط مرزي همانند ساير عهدنامه‌ هاي بين‌المللي مهم دو شوري خواهد بود و به همان‌ ترتيب نيز مورد بررسي قرار خواهد گرفت. اين نوع عهدنامه‌ها، در صورتي كه صرفاً براي اصلاحات جزئي، با در نظر گرفتن مصالح كشور و رعايت اصل‌ هفتاد و هشتم (۷۸) قانون اساسي دو طرفه باشد و به استقلال و تماميت ارضي كشور لطمه نزند، با تصويب چهار پنجم مجموع نمايندگان مجلس معتبر‌ خواهد بود.

سوم - محدوديتهاي ضروري ‌

ماده ۲۱۰ - براساس اصل هفتاد و نهم (۷۹) قانون اساسي، در حالت جنگ و شرايط اضطراري نظير آن كه دولت حق دارد با تصويب مجلس‌ شوراي اسلامي محدوديت‌ هاي ضروري برقرار نمايد، قبل از اعمال محدوديت، متن كامل و دقيق محدوديت‌ هاي ضروري با دلائل توجيهي لازم،‌ همراه با لايحه قانوني جهت بررسي تقديم مجلس مي‌شود.

تبصره - چنانچه دولت بدون كسب مجوز مبادرت به اعمال محدوديت نمايد، رئيس مجلس موظف است تقديم لايحهٔ محدوديت را ازرئيس‌جمهور مطالبه كند. دراين‌ خصوص، حق سؤال يا استيضاح رئيس جمهور و وزيران براي نمايندگان محفوظ خواهد بود.

ماده ۲۱۱ - رسيدگي به لايحه محدوديتهاي ضروري يك شوري است و در صورت تصويب مجلس، مدت اعمال آن به‌ هرحال نمي‌تواند بيش از‌سي روز باشد. در صورتي كه پس از انقضاء اين مدت ضرورت همچنان باقي باشد دولت موظف است مجدداً از مجلس كسب مجوز كند

‌چهارم - ساير موارد

ماده ۲۱۲ - براساس اصول هشتادم (۸۰)، هشتاد و دوم (۸۲)، هشتاد و سوم (۸۳) و يكصد و سي و نهم (۱۳۹) قانون اساسي، اقدامات دولت در‌موارد ذيل قبلاً بايد به‌ تصويب مجلس برسد:
۱- گرفتن و دادن وام يا كمك‌هاي بلاعوض داخلي و خارجي.
۲- استخدام كارشناسان خارجي در موارد ضروري.
۳- فروش بناها و اموال دولتي و نفايس ملي به‌استثناي نفايس ملي منحصر به فرد كه درهر صورت قابل فروش نخواهد بود.
۴- صلح دعاوي راجع به اموال عمومي و دولتي يا ارجاع آن به داوري كه طرف دعوا خارجي باشد و همچنين در موارد مهم داخلي.
‌در تمام موارد مذكور، دولت موظف است متن تفصيلي آنها را همراه با لايحه قانوني تقديم مجلس نمايد تا به ‌صورت يك شوري مورد رسيدگي‌قرارگيرد، بدين ‌ترتيب كه پس از گزارش كميسيون مربوط و صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات (‌هركدام به مدت پانزده دقيقه) براي‌ تصويب به ‌رأي گذاشته مي‌شود. ‌

مبحث چهارم - نحوه بررسي برنامه و بودجه ساليانه ‌كل كشور و نظارت بر اجراي بودجه

ماده ۲۱۳ – به ‌منظور تنظيم اصول و مفاد برنامه‌هاي توسعه و لوايح بودجه كل كشور و ايجاد هماهنگي بين كميسيون‌هاي تخصصي مجلس شوراي‌اسلامي، پس از تقديم لايحه مربوط توسط دولت به مجلس، كميسيون تلفيق مركب از اعضاي ذيل تشكيل مي‌گردد:
۱- كليه اعضاي كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات.
۲ - دو نفر از هر يك از كميسيونهاي ديگر (‌غير از كميسيونهاي تحقيق و تدوين آئين‌نامه داخلي مجلس). ‌اعضاي مذكور در بند (۲) توسط كميسيون‌هاي مربوطه انتخاب و به هيأت رئيسه مجلس معرفي مي‌شوند. ‌مأموريت اين كميسيون تا تصويب نهائي قانون برنامه توسعه و يا لايحه بودجه سالانه كل كشور ادامه مي‌يابد. ‌

تبصره ۱ - كميسيون تلفيق با حضور اكثريت مطلق اعضاء رسميت مي‌يابد.

تبصره ۲- پيشنهادات مربوط به حوزه هاي انتخابيه اعضاي كميسيون تلفيق جهت ايجاد رديف جديد يا افزايش اعتبارات يا تغيير عنوان طرحها در كميسيون تلفيق بودجه ممنوع است.
در صورتي كه معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي رئيس جمهور در حين رسيدگي به لايحه بودجه به صورت كتبي و رسمي اشتباه يا از قلم افتادگي موارد مربوط به حوزه هاي انتخابيه را تأييد كند، موضوع با دو سوم رأي كميسيون تلفيق قابل تصويب است.

اول - تصويب برنامه توسعه

ماده ۲۱۴ - دولت موظف است حداكثر تا پايان خردادماه سال پاياني قانون برنامه پنجساله توسعه، لايحه برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بعدي را به مجلس تقديم كند. اين لايحه به صورت يك شوري و به‌ شرح زير رسيدگي مي شود:

‌الف - نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع لايحه برنامه ظرف مدت پنج روز (‌بدون احتساب ايام تعطيل) پيشنهادهاي خود در مورد كليات و جزئيات برنامه را به‌ كميسيون تخصصي ذي‌ ربط ارائه مي‌نمايند.

ب - كميسيونهاي تخصصي مكلفند حداكثر ده روز پس از چاپ و توزيع لايحه نسبت به بررسي مفاد برنامه شامل مواد، تبصره‌ها، جداول و ضمائم و نيز پيشنهادهاي ‌نمايندگان اقدام و گزارش خود را به كميسيون تلفيق رسيدگي كننده ارائه نمايند.

ج - كميسيون تلفيق موظف است پس از پايان مهلت مذكور در بند (ب) به ‌گزارشهاي كميسيونهاي تخصصي و كليات و جزئيات برنامه و پيشنهادهاي نمايندگان ظرف حداكثر سه هفته رسيدگي و گزارش نهائي خود را به مجلس ارائه نمايد و گزارش مسكوت‌ ماندن پذيرفته نيست. چنانچه گزارش كميسيون تلفيق مبني بر رد كليات لايحه باشد و در مجلس نيز كليات لايحه به تصويب نرسد، موضوع به دولت اعلام مي‌ شود تا حداكثر ظرف مدت يك‌ ماه لايحه را اصلاح و به مجلس ارائه كند و اگر كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون تلفيق اعاده مي شود تا ظرف مدت پانزده روز گزارش جديد را به مجلس تقديم كند.

د - در صحن جلسه علني پس از ارائه گزارش كميسيون تلفيق، ابتدا كليات برنامه‌ مورد بحث قرار مي‌گيرد. در كليات پنج نفر مخالف و پنج نفر موافق به ترتيب يك نفر‌ مخالف و يك نفر موافق و حداكثر هر نفر پانزده دقيقه ديدگاههاي خود را مطرح مي‌ كنند. ‌پس از آن دولت و كميسيون هر كدام حداكثر چهل و پنج دقيقه براي دفاع زمان خواهند‌ داشت. سپس راجع به كليات برنامه رأي‌ گيري خواهد شد. در بررسي كليات، كفايت ‌مذاكرات پذيرفته نمي‌ شود.

هـ- پس از تصويب كليات، رسيدگي به جزئيات برنامه آغاز و به مواد و تبصره‌ها و‌ جداول برنامه به ‌ترتيب رسيدگي مي‌شود. در اين بخش، جايگزين متن ماده، يا جزئي از‌ماده و يا تبصره لايحه دولت، حذف كل، مصوبات جايگزيني كميسيونهاي تخصصي و ‌پيشنهادات چاپ شده نمايندگان براي هر ماده يا تبصره يا هر يك از اجزاء در صورتي كه ‌آن جزء ماهيت مستقل داشته باشد و حذف جزء و پيشنهادات چاپ شده كميسيون‌هاي ‌تخصصي به ترتيب مورد رسيدگي قرار مي‌گيرند. سپس در مورد اصل ماده يا تبصره يا‌ اجزاء در صورتي كه ماهيت مستقل داشته باشند رأي‌گيري خواهد شد. چنانچه اصل رأي ‌نياورد، موضوع براي رسيدگي مجدد به كميسيون تلفيق برگشت داده خواهد شد تا در‌اسرع وقت و حداكثر طبق مهلتي كه هيأت رئيسه تعيين خواهد كرد گزارش مجدد خود را‌به مجلس ارائه دهد. نمايندگان مي‌توانند حداكثر تا پايان همان روز پيشنهادهاي خود را به‌ كميسيون تسليم نمايند.

و - مادام كه لايحه برنامه در صحن مجلس مورد بررسي است مجلس نطق نخواهد داشت و هيچ طرح يا لايحه‌اي جز طرحها و لوايح سه فوريتي و نيز تحقيق و تفحص، استيضاح و رأي اعتماد در دستور‌ قرار نخواهد گرفت و مجلس در تمامي ايام به‌ جز ايام تعطيل حداقل شش و حداكثر هشت‌ ساعت جلسه علني خواهد داشت. در موارد استثناء با تصويب مجلس، اين زمان تا ده ‌ساعت قابل افزايش است.

ز - مهلت‌هاي مذكور در بندهاي (ب) و (ج) حسب مورد با تصويب هيأت رئيسه تا ‌دو برابر قابل افزايش است.

ماده ۲۱۵ - اصلاح قانون برنامه توسعه در ضمن لايحه بودجه مبتني بر آن برنامه و نيز ديگر طرح ها و لوايح با رأي دوسوم نمايندگان حاضر پذيرفته مي شود و هرگونه اصلاح نيز با رأي دوسوم نمايندگان معتبر خواهد بود.

دوم - تصويب بودجه ساليانه كل كشور ‌

ماده ۲۱۶- دولت موظف است لايحه بودجه سالانه كل كشور را حداكثر تا پانزدهم آذرماه هر سال به مجلس تسليم نمايد. نحوه رسيدگي به لايحه بودجه، يك شوري خواهد بود و ترتيب رسيدگي بشرح ذيل مي‌باشد:

۱ - نمايندگان مجلس از زمان چاپ و توزيع لايحه بودجه ساليانه كل كشور و پيوست‌ ها و سوابق آن تا مدت ده روز مي‌ توانند پيشنهادهاي ‌خود را به كميسيون‌ هاي تخصصي مجلس تقديم نمايند.

۲ - كميسيون‌هاي تخصصي موظفند حداكثر تا پانزده روز پس از چاپ و توزيع لايحه، گزارش خود را به كميسيون تلفيق تقديم‌ نمايند.

۳ - كميسيون تلفيق موظف است حداكثر ظرف مدت پانزده روز پس از پايان مهلت گزارش كميسيون تخصصي، ضمن رسيدگي به گزارش كميسيون‌هاي تخصصي گزارش نهايي خود را تنظيم و‌ به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد.مهلت رسيدگي كميسيون تلفيق حداكثر تا پانزده روز با موافقت هيأت رئيسه قابل تمديد مي باشد.

۴ - در جلسه علني، پس از رسيدگي به كليات بودجه و تصويب آن، به پيشنهادهاي مربوط به درآمدها و ساير منابع تامين اعتبار بودجه عمومي‌ دولت رسيدگي و سقف آن به‌تصويب خواهد رسيد. پس از آن پيشنهادهاي مربوط به تبصره‌ ها و رديفها رسيدگي مي‌گردد. ‌

تبصره ۱ - در جلسه علني، تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيون‌ها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده، مشروط به عدم مغايرت با‌قانون برنامه، قابل طرح مي‌باشد.پيشنهادهايي كه منبع درآمد مشخصي نداشته باشد قابل طرح نخواهد بود و پيشنهادهايي كه مازاد بر سرجمع نباشد زماني قابل طرح است كه رديف مشخص جايگزين را معين نمايد، تشخيص موارد مذكور با رئيس جلسه خواهد بود.

تبصره ۲ - نحوه رسيدگي به متمم،اصلاحيه‌هاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيش‌بيني‌نشده طبق مقررات معمول در اين‌ آيين‌نامه خواهد بود. ‌

تبصره ۳ - كميسيون موظف است گزارش خود را ارائه كند و گزارش مسكوت‌ ماندن از كميسيون تلفيق پذيرفته نيست. چنانچه گزارش كميسيون مبني بر رد كليات لايحه باشد و در مجلس نيز كليات لايحه به تصويب نرسد، مراتب به دولت اعلام مي ‌شود تا حداكثر ظرف مدت دو هفته لايحه را اصلاح و به مجلس ارائه كند و اگر كليات لايحه به تصويب مجلس برسد، به كميسيون تلفيق اعاده مي شود تا ظرف مدت پانزده روز گزارش جديد را به مجلس تقديم كند.

ماده ۲۱۷ - جلسات مجلس براي رسيدگي به بودجه سالانه بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غيراز جمعه و تعطيلات رسمي، حداقل روزي چهار‌ساعت منعقد گردد و تا موقعي كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأي مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نمي‌شود و هيچ لايحه يا طرح ديگر‌نمي‌تواند مطرح باشد مگر لايحه يك يا چنددوازدهم بودجه درصورت ضرورت.

تبصره - اگر مطالب فوري و فوتي اعم از طرحها و لوايح دوفوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبران‌ ناپذيري‌باشد، در اين صورت براي طرح و تصويب آن زمان مشخصي معين مي‌شود. ‌

نحوه رسيدگي ديوان محاسبات به اجراي بودجه ساليانه كل كشور

ماده ۲۱۸- براساس اصول پنجاه و چهارم)۵۴( و پنجاه و پنجم (۵۵) قانون اساسي، نظارت مجلس شوراي اسلامي بر اجراي بودجه ساليانه كل‌كشور برعهده ديوان محاسبات كشور است كه زير نظر مجلس شوراي اسلامي مي‌باشد.
سازمان و اداره امور آن به موجب قانون خاص مي‌باشد.

مبحث پنجم - استيضاح

اول - استيضاح وزيران

ماده ۲۱۹ - نمايندگان مجلس مي‌توانند، با در نظر گرفتن اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي، وزير يا هيأت وزيران را استيضاح كنند. استيضاح‌ وقتي قابل طرح در مجلس است كه به امضاي حداقل ده نفر از نمايندگان برسد.

ماده ۲۲۰ـ در استيضاح بايد موضوع به صورت صريح و با ذكر مورد يا موارد، معين شود و به صورت كتبي تنظيم و به هيأت رئيسه تسليم گردد. هيأت رئيسه موظف است بلافاصله طرح استيضاح را به كميسيون تخصصي ذي‌ربط ارجاع نمايد. كميسيون مكلف است حداكثر ظرف يك هفته ضمن اطلاع ‌رساني به استيضاح ‌كنندگان و دعوت كتبي وزير مربوطه موارد استيضاح را بررسي نمايد. پس از مدت مذكور در صورتي كه حداقل ده نفر از امضاءكنندگان استيضاح از طرح آن منصرف نشوند استيضاح در اولين جلسه علني طرح مي‌ شود و پس از طرح استيضاح در جلسه علني كاهش امضاي نمايندگان تأثيري در مطرح شدن استيضاح ندارد و وزير موظف است ظرف ده روز در مجلس حاضر شود هيأت رئيسه در همان روز متن استيضاح را براي وزير يا وزيران مورد استيضاح ارسال و همزمان چاپ و بين نمايندگان توزيع كند.

تبصره۱ـ علاوه بر امضاءكنندگان استيضاح، ساير نمايندگان مي توانند تا قبل از طرح استيضاح در جلسه علني استيضاح را امضاء نمايند.

تبصره۲ـ هيأت رئيسه موظف است در روز برگزاري استيضاح، متن استيضاح و نام آخرين متقاضيان استيضاح را چاپ و توزيع نمايد.

ماده ۲۲۱ - چنانچه استيضاح نمايندگان مرتبط به حوزه فعاليت نهادهاي انقلابي باشد كه از بودجه دولت استفاده مي‌ نمايند و قانوناً وابسته به قوه‌مجريه مي‌باشند، آن استيضاح خطاب به رئيس جمهور يا وزيري كه نهاد موردبحث در حوزه مسئوليت او قرار گرفته است، خواهد بود. ‌

ماده ۲۲۲ - وزير يا هيأت وزيران موظفند ظرف ده روز پس از طرح استيضاح، در مجلس حاضر شوند و توضيحات لازم را بدهند، تعيين وقت‌ استيضاح در مهلت مقرر با پيشنهاد وزير يا هيأت وزيران و تصويب هيأت رئيسه مجلس در دستور هفتگي قرار مي‌گيرد. حضور وزير يا هيأت وزيران در‌اين وقت مقرر الزامي است. ‌

ماده ۲۲۳ - در جلسه استيضاح، پس از بيانات استيضاح كنندگان، رئيس جمهور مي‌ تواند به دفاع از وزير يا وزيران مورد استيضاح بپردازد، همچنين‌ وزير يا وزيران مورد استيضاح نيز مي‌ توانند به دفاع از خود بپردازند. حداكثر وقت دفاع از استيضاح براي رئيس جمهور يا چند وزير پنج ساعت و براي‌ يك وزير سه ساعت خواهد بود.

تبصره ۱ - وزير يا وزيران مورد استيضاح مي‌ توانند حداكثر يك ساعت از وقت دفاع خود را در اختيار يك يا دو نفر از نمايندگان موافق قرار دهند. ‌

تبصره ۲ - بيانات استيضاح كنندگان و پاسخ آنها در يك يا چند جلسه بايد به ‌طور متوالي صورت گيرد. ‌

تبصره ۳ - استيضاح كنندگان مجاز نخواهند بود در ضمن ارائه دلائل و توضيحات خود، موضوعات ديگري را كه به مورد استيضاح مربوط نيست‌موردبحث قرار دهند. ‌

ماده ۲۲۴- پس از پاسخ وزير يا وزيران مورد استيضاح و يا پاسخ رئيس‌ جمهور از طرف هيأت وزيران مورد استيضاح، حداكثر دو نفر از نمايندگان‌ استيضاح كننده حق دارند توضيحات تكميلي بدهند، به شرطي كه صحبت هر كدام از ربع ساعت تجاوز ننمايد. رئيس جمهور مي‌ تواند حداكثر يك‌ ساعت به دفاع از هيأت وزيران بپردازد و وزير مورد استيضاح هم مي‌ تواند حداكثر نيم ساعت مجدداً از خود دفاع كند.

ماده ۲۲۵ - پس از انجام استيضاح، رئيس جلسه عدم اعتماد وزير يا وزيران را به رأي مي‌گذارد.

ماده ۲۲۶ - درصورتي كه وزير يا هيأت وزيران مورد استيضاح در مجلس حاضر نشوند، استيضاح‌ كنندگان مطالب خود را بيان مي‌ كنند و رئيس‌ جلسه اعلام اخذ رأي عدم اعتماد مي‌كند.

ماده ۲۲۷ - هنگامي كه استيضاح در دستور مجلس است به‌هيچ‌ وجه نمي‌ توان دستور را تغيير داد مگر در موارد طرح‌ها و لوايح سه فوريتي.

دوم - استيضاح و عدم كفايت رئيس جمهور

ماده ۲۲۸ - براساس اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي نمايندگان مجلس مي‌ توانند رئيس جمهور را در مقام اجراي وظايف مديريت قوه مجريه‌ و اداره امور اجرائي كشور مورد استيضاح قرار دهند. اين استيضاح وقتي قابل طرح است كه حداقل به امضاي يك سوم نمايندگان برسد.

ماده ۲۲۹ - تقاضاي استيضاح رئيس جمهور كه بايد با ذكر موارد صريح و روشن و مستدل باشد، به رئيس مجلس داده مي‌ شود. اين تقاضا بايد در‌اولين جلسه قرائت شود و ضمن چاپ و توزيع بين نمايندگان براي رئيس جمهور ارسال گردد. دراين صورت، رئيس جمهور بايد ظرف يكماه در مجلس‌ حاضر شود و در خصوص مسائل مطرح شده توضيحات كافي بدهد. ‌

ماده ۲۳۰ - حداكثر وقت براي مذاكره موافقين و مخالفين پنج ساعت است كه به تساوي و متناوباً انجام مي‌شود. مدت صحبت براي هر يك از‌ موافقين و مخالفين استيضاح حداكثر نيم‌ ساعت خواهد بود كه با رأي مجلس تا يك ساعت قابل تمديد مي‌باشد.

ماده ۲۳۱ - وقت براي توضيحات و پاسخ‌هاي رئيس جمهور جمعاً پنج ساعت مي‌باشد. رئيس جمهور مي‌تواند قسمتي از وقت خود را به‌ نمايندگان موافق واگذار كند. اين وقت اضافه بر فرصتي است كه به موجب ماده قبل به آنان تعلق مي‌گيرد. ‌

ماده ۲۳۲ - در صورتي كه پس از بيانات نمايندگان موافق و مخالف و پاسخ رئيس جمهوري اكثريت دو سوم كل نمايندگان، به عدم كفايت رئيس‌ جمهور رأي دادند، مراتب جهت اجراي بند ده (۱۰) اصل يكصد و دهم (۱۱۰) قانون اساسي به‌اطلاع مقام رهبري مي‌ رسد. اين رأي‌ گيري مخفي و با‌ورقه خواهد بود.

ماده ۲۳۳- هرگاه حداقل ده نفر از نمايندگان و يا هركدام از كميسيون ها، عدم رعايت شؤونات و نقض يا استنكاف از اجراء قانون يا اجراء ناقص قانون توسط رئيس جمهور و يا وزير و يا مسؤولين دستگاه هاي زيرمجموعه آنان را اعلام نمايند، موضوع بلافاصله از طريق هيأت رئيسه جهت رسيدگي به كميسيون ذي ربط ارجاع مي گردد. كميسيون حداكثر ظرف مدت ده روز موضوع را رسيدگي و درصورت وارد بودن با اظهارنظر صريح، گزارش خود را از طريق هيأت رئيسه به مجلس ارائه مي دهد.

تبصره ۱- چنانچه نظر مجلس بر تأييد گزارش باشد موضوع جهت رسيدگي به قوه قضائيه و ساير مراجع ذي صلاح ارسال مي شود تا خارج از نوبت و بدون تشريفات دادرسي رسيدگي نمايند.

تبصره ۲- درصورتي كه مجلس در مورد رئيس جمهور يا هر يك از وزيران سه نوبت رأي به وارد بودن گزارش بدهد طرح استيضاح درصورت رعايت مفاد اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت.

مبحث ششم - تقاضاي همه‌پرسي

‌ماده ۲۳۴ - براي بررسي تقاضاي همه‌پرسي موضوع اصل پنجاه و نهم (۵۹) قانون‌اساسي جمهوري اسلامي ايران كميسيون ويژه‌اي مركب از پانزده نفر از نمايندگان با رأي ‌مستقيم مجلس شوراي اسلامي تشكيل مي‌شود تا مطابق مقررات حاكم بر تشكيل و نحوه‌ اداره كميسيونهاي ديگر موضوع را بررسي و گزارش خود را به مجلس شوراي اسلامي‌ تقديم نمايد.

تبصره ۱ - رسيدگي به درخواست همه‌پرسي يك شوري است. درصورت تقاضاي ‌فوريت براي آن مطابق مواد مربوطه مورد رسيدگي قرار مي‌گيرد.

تبصره ۲ - مدت زمان صحبت مخالفين و موافقين در صحن علني مجلس حداكثر‌ چهار ساعت و براي هر نفر حداكثر پانزده دقيقه خواهد بود. ‌نحوه ثبت‌ نام و نطق مخالفين و موافقين مطابق ماده (۱۱۱) آيين‌ نامه داخلي مجلس‌ شوراي اسلامي خواهد بود. نماينده دولت و سخنگو كميسيون ويژه هركدام مي‌توانند تا يك‌ ساعت توضيحات خود را ارائه دهند.

تبصره ۳ - پس از پايان مذاكرات، رأي‌گيري علني و با ورقه به عمل خواهد آمد. ‌نحوه رأي‌گيري به ترتيب زير خواهد بود: ‌الف - اصل مصوبه كميسيون ويژه. ب - پيشنهاد جايگزين اصل درخواست اوليه. ج - پيشنهاد جايگزين كميسيونهاي فرعي به ترتيب وصول. ‌د - پيشنهاد جايگزين نمايندگان به ترتيب وصول.

تبصره ۴ - در مرحله طرح هر يك از پيشنهادات علاوه بر پيشنهاد دهنده يك موافق ‌و يك مخالف و نماينده دولت و سخنگو كميسيون هر يك حداكثر به مدت ده دقيقه‌ مي‌توانند صحبت كنند.

تبصره ۵ - مناط تصويب درخواست همه پرسي موضوع اصل پنجاه و نهم (۵۹) ‌قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران رأي مثبت حداقل دو سوم مجموع نمايندگان ‌خواهد بود.

ماده ۲۳۵ ـ هيأت رئيسه مجلس موظف است پس از تصويب قوانين مربوط به اصلاح آيين نامه داخلي، اقدام لازم را جهت اعمال مصوبات در متن آيين نامه، تعيين شماره مواد و تبصره هاي الحاقي و اصلاح شماره آنها به عمل آورد و با كسب نظر كميسيون تدوين آيين‌نامه داخلي چاپ و توزيع نمايد.

ماده۲۳۶ - كليه قوانين و مقررات ديگر در خصوص آيين‌ نامه داخلي مجلس لغو مي‌ گردد. ‌

مبحث پنجم ـ گزارش رئيس جمهوري و وزراء به مجلس شوراي اسلامي

ماده ۲۳۷ ـ رئيس جمهور و هر يك از وزرا موظف هستند در مردادماه هر سال براساس برنامه هاي ارائه شده در زمان تشكيل دولت و اخذ رأي اعتماد وزراء اسناد و قوانين بالادستي و شاخصهاي عملكردي متناسب با حوزه وظايف خود، كه هيأت رئيسه مجلس تعيين مي كند، گزارش عملكرد سال گذشته و برنامه سال آينده خود را به صورت كمي و مقايسه اي به مجلس شوراي اسلامي تقديم كنند.

ماده ۲۳۸ ـ گزارش مذكور پس از اعلام وصول، ظرف مدت چهل و هشت ساعت چاپ مي شود و در اختيار نمايندگان قرار مي گيرد و همزمان توسط رئيس مجلس مطابق با ماده (۱۴۵) آييـن نامه داخلي جهـت بررسـي به كميسيون يا كميسيون هاي ذي ربط، معاونت نظارت و مركز پژوهش هاي مجلس ارجاع مي شود. كميسيون اصلي موظف است پس از وصول گزارش ها نسبت به بررسي و جمع بندي آن اقدام و ظرف مدت يك ماه گزارش نهائي را به هيأت رئيسه ارائه كند تا خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار گيرد.

تبصره ـ كميسيون هاي فرعي، معاونت نظارت و مركز پژوهش هاي مجلس بايد ظرف مدت پانزده روز گزارش خود را به كميسيون اصلي ارائه كنند.

ماده ۲۳۹ ـ در جلسه علني، گزارش هر كميسيون در مورد عملكرد رئيس جمهور يا وزير مربوط همراه با توضيحات لازم توسط سخنگو به مدت بيست دقيقه و اظهارات دو مخالف هر يك به مدت ده دقيقه استماع مي شود. سپس حسب مورد، رئيس جمهور براي دفاع از عملكرد خود حداكثر سي دقيقه و هر يك از وزراء حداكثر بيست دقيقه فرصت صحبت دارند.

ماده ۲۴۰ ـ پس از ارائه گزارش كميسيون، در مورد اقناع نمايندگان از عملكرد وزير مربوط رأي گيري به صورت مخفي با ورقه به عمل مي آيد. چنانچه عملكرد هر يك از وزراء به تأييد مجلس نرسيد، طرح استيضاح با رعايت اصل هشتاد و نهم (۸۹) قانون اساسي و قانون آيين نامه داخلي در دستور كار مجلس قرار مي گيرد.

قانون فوق مشتمل بر دويست و چهل و دو ماده و شصت و پنج تبصره در جلسه علني روز يكشنبه مورخ هجدهم مهرماه يكهزار و سيصد و هفتاد و هشت مجلس شوراي اسلامي تصويب و مواد (۱۹۲) و (۱۹۸) آن در تاريخ ۲۰ /۱ /۱۳۷۹ با اصلاحاتي به تصويب نهائي مجمع تشخيص مصلحت نظام رسيده است.

رئيس مجلس شوراي اسلامي - ‌علي‌ اكبر ناطق نوري

ماده الحاقي ـ نحوة انتخاب نمايندگان ناظر براي عضويت و شركت در جلسات مجامع، هيأت ها و شوراهاي مذكور در قوانين و چگونگي اجراي وظايف نظارتي آنها به شرح زير است:

۱ـ براي انتخاب ناظران كميسيونهاي تخصصي و يا مجلس شوراي اسلامي، كميسيون ذي ربط موظف است حداقل به تعداد دو برابر مورد نياز از نمايندگان داوطلب واجد شرايط را به مجلس معرفي نمايد تا مجلس نسبت به انتخاب تعداد مورد نياز اقدام كند.


۲ـ نمايندگان هر استان، نماينده منتخب خود را از بين نمايندگان همان استان براي شركت در مجامع و شوراهاي استاني تعيين و به كميسيون ذي ربط اعلام مي نمايد تا به مجلس شوراي اسلامي براي انتخاب معرفي شود.


۳ـ مدت عضويت نمايندگان ناظر تابع قانون ذي ربط است و در صورت عدم تعيين زمان در قانون، يك سال مي باشد.


۴ـ دستگاههاي ذي ربط مكلفند دعوتنامه و دستور جلسه را به همراه گزارش توجيهي حداقل يك هفته قبل از تشكيل جلسه به نماينده ناظر و همچنين معاونت نظارت مجلس ارسال نمايند.


۵ ـ معاونت نظارت موظف است حداقل بيست و چهار ساعت قبل از تشكيل جلسه، گزارش توجيهي خود را درباره دستور جلسه به نماينده ناظر ارائه نمايد.


۶ ـ نماينده ناظر، عضو و تابع ضوابط مجمع يا هيأت يا شورا و از نظر حق رأي تابع قانون ذي ربط است.


۷ـ نماينده ناظر موظف است در كليه جلسات ذي ربط شركت نمايد و حداكثر ظرف يك هفته پس از تشكيل جلسه، گزارش كتبي خود درباره موضوعات مطروحه در جلسه و تصميمات متخذه و نيز رعايت آيين نامه داخلي آن جلسه و همچنين ديگر نقطه نظرات خود را به كميسيون ذي ربط و معاونت نظارت ارائه نمايد. رؤساي كميسيونها مكلفند گزارش ناظر را بررسي و ارزيابي نظارتي خود را ظرف يك هفته براي پيگيري به معاونت نظارت اعلام نمايند.


۸ ـ معاونت نظارت موظف است گزارش نماينده ناظر و كميسيون را بررسي و نظرات خود را حسب مورد به رئيس مجلس، دستگاه مربوط، ديوان محاسبات، كميسيون ذي ربط و نماينده ناظر اعلام نمايد.


۹ـ معاونت نظارت موظف است عدم شركت نماينده ناظر در جلسات را به رئيس مجلس اعلام كند.


۱۰ـ حضور نماينده ناظر در جلسات موضوع اين ماده مأموريت اداري محسوب مي گردد. نماينده ناظر به تشخيص رئيس كميسيون ذي ربط با غيبت غيرموجه در سه جلسه متوالي يا پنج جلسه غيرمتوالي مستعفي شناخته مي شود. كميسيون مكلف است نسبت به انتخاب فرد جديد طبق اين آيين نامه اقدام نمايد.

۱۱ - هر نماينده به‌ عنوان ناظر به‌ طور همزمان فقط مي‌ تواند حداكثر در دو مجمع، هيأت يا شوراي غيراستاني عضويت داشته باشد.

ماده الحاقي ۲ ـ معاونت نظارت مجلس موظف است حداكثر تا پايان ارديبهشت هر سال گزارشي از اقدامات نظارتي مجلس شوراي اسلامي در سال قبل را تهيه و به هيأت رئيسه ارسال كند تا در صورت صلاحديد در جلسه علني قرائت شود.

ماده الحاقي ۳ ـ رئيس ديوان محاسبات كشور موظف به اجراي موارد زير است:
۱ـ گزارش تفريغ بودجه سالانه كشور را حداكثر تا پايان دي ماه سال بعد تهيه و براي رسيدگي به مجلس شوراي اسلامي تسليم نمايد.
۲ـ پيشنهاد بودجه سالانه ديوان محاسبات را تا پايان شهريور ماه هر سال و گزارش تفريغ بودجه سالانه ديوان را تا پايان شهريور ماه سال بعد تهيه و براي رسيدگي به كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات تسليم نمايد.
۳ـ در اجراي وظايف نظارتي مجلس شوراي اسلامي پاسخ درخواستهاي رئيس مجلس، رؤساي كميسيون ها، نمايندگان مجلس، هيأتهاي تحقيق و تفحص و معاونت نظارت را كه به صورت مكتوب دريافت مي نمايد در چهارچوب قانون ديوان محاسبات كشور تهيه و به صورت رسمي تسليم نمايد.

تبصره۱ـ رئيس ديوان هنگام تقديم گزارش تفريغ بودجه سالانه كشور حداكثر به مدت يك ساعت درباره آن در جلسه علني توضيح مي دهد. هيأت رئيسه گزارش كامل تفريغ بودجه را به كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات به عنوان كميسيون اصلي و بخشهاي مرتبط با كميسيونهاي ديگر را به عنوان كميسيون فرعي ارجاع مي نمايد تا حداكثر ظرف يك ماه گزارش خود را به كميسيون اصلي تقديم نمايند. كميسيون اصلي موظف است حداكثر ظرف سه ماه از تاريخ تسليم گزارش به مجلس با توجه به گزارش كميسيونهاي فرعي و اخذ توضيحات از دستگاههاي اجرائي، گزارش بررسي نهائي خود را تهيه و به هيأت رئيسه تسليم نمايد. اين گزارش خارج از نوبت در دستور هفته بعد مجلس قرار مي گيرد و قرائت مي شود.

تبصره۲ـ كميسيون برنامه و بودجه و محاسبات موظف است كليه گزارشهاي واصله از ديوان محاسبات را بررسي و نتيجه آن را به اطلاع نمايندگان برساند.

تبصره۳ـ رئيس ديوان محاسبات موظف است چگونگي برخورد با متخلفين و پيگيري قانوني موارد تخلف را براي رئيس مجلس گزارش نمايد.

ماده الحاقي ۴ ـ چنانچه لايحه بودجه سالانه كشور تا تاريخ تعيين شده در اين آيين نامه به مجلس تسليم نشود دولت موظف است لايحه چند دوازدهم بودجه را نيز به مجلس تسليم نمايد.
اين لايحه پس از چاپ و توزيع در دستور كار مجلس قرار مي گيرد. ابتدا نماينده دولت و سپس دو مخالف و دو موافق به ترتيب هر كدام به مدت پنج دقيقه صحبت مي كنند و سپس كليات لايحه به رأي گذاشته مي شود. در صورت تصويب، رسيدگي به لايحه در رديف اول دستور جلسه علني بعد قرار مي گيرد. در وقت رسيدگي ابتدا پيشنهاد نمايندگان در خصوص ميزان چند دوازدهم مطرح و در صورت عدم تصويب نسبت به عدد چند دوازدهم پيشنهادي دولت رأي گيري مي شود.

تبصره۱ـ مجلس چند دوازدهم بودجه را بر مبناي آخرين قانون بودجه سالانه مصوب مجلس رسيدگي مي نمايد.

تبصره۲ـ حداكثر مدتي كه مجلس مي تواند براي بودجه چند دوازدهم تصويب نمايد، سه دوازدهم است.

ماده الحاقي - مصوبات مربوط به آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي بلافاصله پس از تصويب نهائي لازم الاجراء و از شمول ماده (۲) قانون مدني مستثني است.